पर्यटन पूर्वाधारका बाबजुद पछि पर्दै कपिलवस्तु

टुरिजमफेस

कपिलवस्तु । ऐतिहासिक वैभव, पुरातात्त्विक महत्व र प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिपूर्ण कपिलवस्तु आज पनि अपेक्षित पर्यटकको पर्खाइमै छ। पर्याप्त सम्भावना र संरचना हुँदाहुँदै यो जिल्ला पर्यटनबाट प्रतिफल लिन असफलजस्तै देखिन्छ।

प्राचीन सभ्यताको साक्षी

प्राचीन शाक्य राजधानीका रूपमा परिचित कपिलवस्तु करिब २५ सय वर्षअघि दक्षिण एसियाकै व्यवस्थित सहरमध्ये एक थियो। पछिल्लो १२ वर्षदेखि Durham University, पुरातत्त्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषको संयुक्त अनुसन्धानले यसको पुष्टि गरेको छ। बेलायतस्थित प्रयोगशालामा गरिएको कार्बन डेटिङ परीक्षणले यहाँ इसापूर्व आठौं शताब्दीदेखि मानव बसोबास रहेको देखाएको छ।

उत्खननका क्रममा तिलौराकोटभित्र किल्लाबन्दी, सडक, नाली, इनार, पोखरी र बस्तीका अवशेष भेटिएका छन्। पाँचौं शताब्दीका चिनियाँ यात्री फायहान र सातौं शताब्दीका ह्वेङसाङले यात्रा विवरणमा उल्लेख गरेका संरचनासँग मिल्दाजुल्दा प्रमाणसमेत फेला परेका छन्। अनुसन्धान टोलीका अनुसार तिलौराकोट तत्कालीन समयमा योजनाबद्ध र सुरक्षित सहर थियो।

पर्यटक बसाइ छोटो, खर्च न्यून

इतिहासले यति बलियो आधार दिँदा पनि तिलौराकोट पुग्ने पर्यटक औसत ३९ मिनेट मात्र बिताएर फर्किने अध्ययनले देखाएको छ। आगन्तुकले करिब ११० रुपैयाँ मात्र खर्च गर्ने गरेका छन्। अधिकांश पर्यटक त्यहाँबाट सिधै लुम्बिनी फर्किने गरेका छन् भने थोरैले मात्र तौलिहवामा बसाइ लम्ब्याउने गरेका छन्।

सम्भावनाको भण्डार

तिलौराकोटबाहेक कपिलवस्तुमा कनकमुनि बुद्धको जन्मस्थल निग्लिहवा, क्रकुच्छन्द बुद्धसँग सम्बन्धित गोटिहवा, शाक्यहरूको बधस्थल सगरहवा र बुद्धले ज्ञान प्राप्तिपछि परिवारलाई भेटेको निग्रोधाराम (कुदान) जस्ता स्थल छन्। साथै २०१६ को अध्ययनअनुसार वाणगंगा नदी वरपर मात्रै १३६ भन्दा बढी ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्वका स्थल पहिचान गरिएका छन्।

प्राकृतिक दृष्टिले पनि जिल्ला कम छैन। मुलुकको दोस्रो पन्छी आरक्षका रूपमा परिचित जगदीशपुर ताल जलचर तथा चराचुरुङ्गीका लागि महत्वपूर्ण आश्रयस्थल हो। तराईको हरियाली फाँटदेखि हिमशृंखलासम्मको दृश्यावलोकनले यहाँ पर्यावरणीय पर्यटनको थप सम्भावना देखाउँछ।

किन पछाडि पर्‍यो?

पर्यटनलाई संविधानले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार माने पनि तिलौराकोटलाई लुम्बिनीसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकिएको छैन। लुम्बिनीमा लाखौं पर्यटक पुग्दा तिलौराकोटमा त्यसको सानो अंश मात्र पुग्नु समन्वय र प्रचार–प्रसारको कमजोरीको परिणाम हो। पूर्वाधार सुधार, यातायात पहुँच, सूचना प्रवाह र नीतिगत स्पष्टता अभावले कपिलवस्तु “बत्तीमुनिको अँध्यारो” बनेको छ।

के गर्न सकिन्छ?

• लुम्बिनी आउने पर्यटकलाई तिलौराकोट भ्रमणका लागि प्रोत्साहित गर्ने एकीकृत प्याकेज कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।

• लुम्बिनी प्रवेशद्वार, सूचना केन्द्र र टिकट प्रणालीमार्फत कपिलवस्तुका स्थलको प्रचार गर्नुपर्छ।

• नियमित पर्यटक बस सेवा र सडक पूर्वाधार सुदृढ गर्नुपर्छ।

• बुद्धका जीवनसँग सम्बन्धित घटनालाई आधार मानेर वार्षिक उत्सव—महाभिनिष्क्रमण दिवस, निग्रोधाराम उत्सव, धान मंगलोत्सव—जस्ता कार्यक्रमलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ब्रान्डिङ गर्नुपर्छ।

सम्भावना प्रशस्त छ, तर योजनाबद्ध पहल अभावमा कपिलवस्तु अझै सुनसान देखिन्छ। इतिहास, संस्कृति र प्रकृतिको यस्तो संगमलाई जोगाउँदै आर्थिक समृद्धिसँग जोड्न सके मात्र यस जिल्लाले आफ्नो पहिचानको वास्तविक लाभ पाउनेछ।