काठमाडौं । भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा मात्रै करिब ५० अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति पुर्‍याएको छ। बाढीले नदी आसपासका १४२ होटल, ५७ रेस्टुरेन्ट र १४१ पर्यटन सवारीसाधनमा क्षति पुर्‍याउनुका साथै २७ वटा सम्पदा प्रभावित भएका छन्। लाङटाङ, गोसाइँकुण्डलगायतका प्रमुख पदयात्रा मार्गसमेत बगाएपछि कतिपय ठाउँमा संरचना सुरुदेखि नै पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

पर्यटन पूर्वाधारमा भएको यो क्षतिले एउटा नदी करिडोरका होटल, रेस्टुरेन्ट र सडकलाई मात्रै प्रभावित गरेको छैन। नेपालमा खर्चालु पर्यटक भित्र्याउने कैलाश मानसरोवर यात्रादेखि लाङटाङ र गोसाइँकुण्डजस्ता लोकप्रिय गन्तव्यसम्मको पर्यटन गतिविधि प्रभावित बनेको छ।

एउटा करिडोर, पर्यटनका धेरै आधार

भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोर नेपालको पर्यटनका लागि महत्वपूर्ण मार्ग हो। यही क्षेत्र हुँदै कैलाश मानसरोवर यात्रा गर्ने पर्यटक आवतजावत गर्छन् भने लाङटाङ र गोसाइँकुण्ड जाने पर्यटकका लागि पनि यो प्रमुख पहुँचमार्ग हो।

 कैलाश मानसरोवर यात्रा नेपालका लागि विशेषगरी मनसुनमा खर्चालु पर्यटक भित्र्याउने महत्वपूर्ण माध्यम हो। भारत र गैरआवासीय भारतीय पर्यटक लामो समय नेपालमा बस्ने भएकाले उनीहरूको खर्चले पर्यटन व्यवसायसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत ठूलो योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

लाङटाङ पनि नेपालको प्रमुख पदयात्रा गन्तव्यमध्ये एक हो। लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जका अनुसार हरेक वर्ष ५० हजारभन्दा बढी पर्यटक त्यहाँ पुग्छन्। गोसाइँकुण्ड धार्मिक तथा आन्तरिक पर्यटनको समेत महत्वपूर्ण केन्द्र हो।

त्यसैले भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरमा आएको विपत्तिको असर स्थानीय पर्यटन व्यवसायमा मात्र सीमित नभई राष्ट्रिय पर्यटन उद्योगसम्म पुगेको छ।

होटल र सडक मात्रै होइन, जनशक्ति पनि गुम्यो

बाढीले पर्यटनका भौतिक संरचनासँगै यस क्षेत्रमा काम गर्ने जनशक्तिमा पनि ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ।

पर्यटन व्यवसायी, लगानीकर्ता, टुर गाइड, ट्रेकिङ गाइड र अन्य श्रमिकले ज्यान गुमाएका छन्।  दक्ष जनशक्ति तयार गर्न वर्षौं लाग्ने भएकाले व्यवसायी तथा श्रमिकको क्षति पर्यटन उद्योगका लागि दीर्घकालीन असर पार्ने खालको छ।

बाढीपछि थपिएको अर्को जोखिम—नेपालको पर्यटन छवि

पर्यटन पूर्वाधारको पुनर्निर्माणसँगै अहिले सरकार र निजी क्षेत्रसामु अर्को चुनौती थपिएको छ—अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको सुरक्षित गन्तव्यको छवि कायम राख्नु।

भोटेकोशी बाढीपछि अमेरिका लगायत केही मुलुकले आफ्ना नागरिकलाई नेपाल यात्राबारे ट्राभल एड्भाइजरी जारी गरेका छन्। यसले नेपालका केही क्षेत्रमा भएको विपत्तिलाई समग्र नेपालकै अवस्थासँग जोडेर हेर्ने जोखिम बढाएको पर्यटन क्षेत्रका जानकारहरूको भनाइ छ।

 बाढीको मुख्य असर एउटा नदी करिडोर र त्यससँग जोडिएको सडक क्षेत्रमा भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सम्पूर्ण नेपाल असुरक्षित रहेको सन्देश जान सक्छ।

पर्यटक आगमनमा पनि देखियो असर

बाढीको असर अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आगमनको तथ्यांकमा समेत देखिन थालेको छ।

सन् २०२६ को अगस्टमा नेपालमा ८५ हजार ४४४ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आएका छन्। सन् २०२५ को अगस्टमा ८८ हजार ६८० पर्यटक आएका थिए। यसरी हेर्दा एक वर्षको अवधिमा अगस्ट महिनाको पर्यटक आगमन ३.६ प्रतिशतले घटेको छ।

अगस्ट २६ मा रसुवागढी नाकाबाट प्रवेश गरेको बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङसहित नदी प्रणाली आसपासका क्षेत्रलाई प्रभावित बनाएको थियो। त्यही समयमा कैलाश मानसरोवर तथा गोसाइँकुण्ड यात्रामा रहेका पर्यटकसमेत प्रभावित भएका थिए।

तर सबै मुलुकबाट पर्यटक आगमन घटेको भने छैन। अगस्टमा भारतबाट २६ हजार ३७३ पर्यटक आएका छन्। चीनबाट १० हजार ३०४ पर्यटक आएका छन्, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३६.७८ प्रतिशत बढी हो। श्रीलंकाबाट आउने पर्यटकको संख्या पनि ४६.२४ प्रतिशतले बढेको छ।

यसले बाढीको असर सबै पर्यटन बजारमा समान रूपमा परेको देखाउँदैन। तर प्रभावित क्षेत्रसँग सम्बन्धित समाचार र अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा चेतावनीले नेपालको समग्र पर्यटन छविमा मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्ने जोखिम भने बढाएको छ।

अब ‘नेपाल सुरक्षित छ’ भन्ने सन्देश फैलाउने चुनौती

पर्यटन क्षेत्रका सरोकारवालाले अहिले उद्धार र पुनर्निर्माणसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको सकारात्मक छवि पुनः स्थापित गर्नुपर्ने बताएका छन्।

नेपाल पर्यटन बोर्डका निमित्त सीईओ हिक्मतसिंह ऐरले पर्यटन पुनरुत्थानका लागि ‘कलिङ नेपाल’ अभियानलाई प्रभावकारी बनाउने तयारी भइरहेको बताएका छन्। संकटका बेला संयुक्त रूपमा सूचना प्रवाह गर्ने तथा आवश्यक परे हवाई भाडा र होटलमा छुट वा निःशुल्क सुविधा उपलब्ध गराउने प्रस्तावसमेत अघि बढाइएको छ।

होटल एसोसिएसन नेपालका अध्यक्ष विनायक शाहले विदेशस्थित नेपाली दूतावास र नियोगमार्फत नेपाल सुरक्षित रहेको सन्देश प्रवाह गर्नुपर्ने बताएका छन्। निजी क्षेत्रले पनि ‘नेपाल खुला छ’ भन्ने सन्देशसहित पर्यटन प्रवर्द्धनमा सरकारसँग सहकार्य गर्ने जनाएको छ।

ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपालका अध्यक्ष सागर पाण्डेले प्रभावित क्षेत्रमा करिब ९९५ विदेशी पर्यटकसहित भारतीय नागरिकसमेत हराइरहेको जानकारी दिएका छन्। उद्धार तथा पुनर्स्थापनाको कामसँगै नेपाल पर्यटकका लागि तयार रहेको सन्देश अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमबाट प्रवाह गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।

नाट्टाका अध्यक्ष भरतजंग पाण्डेले पनि पर्यटकको विश्वास फर्काउन असहज अवस्था रहुन्जेल निःशुल्क भिसा, होटलमा छुट र सहज आवागमनजस्ता उपाय अपनाउन सरकारलाई सुझाव दिएका छन्।

पुनर्निर्माणसँगै पर्यटन पुनरुत्थान

नेपाल पर्वतारोहण संघका अध्यक्ष फुरगेल्जे शेर्पाले अहिलेको प्राथमिकता खोज तथा उद्धार हुनुपर्ने बताएका छन्। संघसँग उद्धारमा दक्ष करिब १२ हजार ६ सय जनशक्ति रहेको र आवश्यक परे परिचालन गर्न सकिने उनले बताएका छन्।

पर्यटन श्रमिकको सामाजिक सुरक्षाका लागि दीर्घकालीन व्यवस्था गर्नुपर्ने माग पनि उठेको छ। एक्सपिडिसन अपरेटर एसोसिएसन नेपालले तातोपानी र केरुङ नाकाको आवागमन तथा कूटनीतिक समन्वयलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएको छ।

सरकारले प्रभावित पर्यटकको अवस्थाबारे नियमित सूचना संकलन तथा प्रवाहका लागि द्रुत प्रतिक्रिया संयन्त्र बनाउने, स्वदेश फर्किन नसकेका विदेशी पर्यटकको हवाई टिकट पुनर्तालिकीकरणमा सहजीकरण गर्ने तथा प्रभावित पर्यटकका परिवारलाई आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउने काम अघि बढाएको छ।

प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र पर्यटनसम्बद्ध संस्थासँग सहकार्य गरेर प्रभावित क्षेत्रको पुनरुत्थान, व्यवसायी तथा श्रमिकको संरक्षण र पर्यटन गतिविधिलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउने सरकारको योजना छ।

५० अर्बको क्षतिपछि अबको बाटो

भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरमा भएको क्षतिले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई ठूलो आर्थिक तथा मानवीय धक्का दिएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, सवारीसाधन र पदमार्ग पुनः निर्माण गर्नु तत्कालीन आवश्यकता हो।

तर पर्यटन व्यवसायका लागि चुनौती यतिमै सकिँदैन। बाढीको खबरसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालप्रति उत्पन्न हुन सक्ने सुरक्षा चिन्ता हटाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

त्यसैले अबको पुनरुत्थान केवल बगेका संरचना उठाउने अभियानमा सीमित नभई पर्यटकको विश्वास फर्काउने अभियानसमेत हुनुपर्ने देखिन्छ।