जंगलको आँखाले खिचेका तस्बिर, अब अध्ययनको पालो
चितवन । घना जंगलको शान्त रात, लुकेर हिँड्ने पाटे बाघ र त्यसलाई मौन रूपमा नियालिरहेका स्वचालित क्यामेरा—चितवन र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा केही सातायता यही दृश्य दोहोरिइरहेको थियो। अब त्यो दोस्रो अध्याय टुंगिएको छ। दोस्रो चरणको बाघ गणना सकिएसँगै जंगलभित्र राखिएका क्यामेरा हटाउने काम सुरु भएको छ।
चितवन र पर्सालाई एउटै ‘ब्लक’ बनाएर गरिएको बाघ गणनाको दोस्रो भाग पूरा भएपछि क्यामेरा उठाउने प्रक्रिया सुरु गरिएको निकुञ्जले जनाएको छ। सूचना अधिकारी अविनाश थापा मगरका अनुसार दुई–तीन दिनभित्र दोस्रो चरणमा राखिएका सबै क्यामेरा निकालिनेछन्।
जंगलभित्र बनेका अस्थायी सहर
दोस्रो चरणमा १३ वटा क्याम्प खडा गरी १५० प्रशिक्षित गणक जंगलभित्रै बसेर काममा खटिएका थिए। सौराहादेखि खगेन्द्रमल्ली, लोथर–प्रतापपुर, बोटे सिमारा, स्वमेश्वर, बगई, अम्बुवा हुँदै सिकारी बाससम्म फैलिएको क्षेत्रमा क्यामेरा जडान गरिएको थियो।
यो क्षेत्रलाई ३३६ वटा ग्रिडमा विभाजन गरिएको थियो। हरेक दुई वर्ग किलोमिटरमा एउटा ग्रिड र प्रत्येक ग्रिडमा एक जोडी स्वचालित क्यामेरा—बाघको चालढाल टिप्न जंगलभरि ‘अदृश्य निगरानी’ गरिएको थियो।
अब पर्साको जंगलतर्फ क्यामेरा
प्रत्येक चरणमा करिब दुई साता क्यामेरा राखेर गणना गरिन्छ। दोस्रो चरणका क्यामेरा हटाएपछि तेस्रो चरणका लागि ती क्यामेरा पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जतर्फ सारिनेछन्। यसरी करिब तीन महिनामा चितवन–पर्सा ब्लकको सम्पूर्ण बाघ गणना सम्पन्न गर्ने लक्ष्य छ।
चितवन–पर्सा ब्लकमा मात्रै ९५८ वटा ग्रिड बनाएर गणना भइरहेको छ। यही क्रममा बाँके, बर्दिया र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि समानान्तर रूपमा बाघ गणना चलिरहेको छ।
पर्यटनको मेरुदण्ड : बाघ
बाघ गणना केवल संरक्षणको काम मात्र होइन, नेपालको वन्यजन्तु पर्यटनको विश्वसनीयता मापन गर्ने आधार पनि हो। जंगल सफारी, फोटोग्राफी र एडभेन्चर टुरिज्मका लागि नेपाल रोज्ने पर्यटकको पहिलो आकर्षण नै पाटे बाघ हो।
क्यामेराले खिचेका तस्बिरका आधारमा बाघको शरीरमा रहेका धार (stripe) हेरेर संख्या छुट्याइन्छ। प्रत्येक बाघको धार फरक हुने भएकाले यो विधि विश्वसनीय मानिन्छ।
विगतको उत्साहजनक तथ्यांक
सन् २०२२ मा गरिएको पछिल्लो बाघ गणनामा नेपालमा ३५५ वयस्क बाघ रहेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको थियो। तीमध्ये चितवनमा १२८, बर्दियामा १२५, बाँकेमा २५, पर्सामा ४१ र शुक्लाफाँटामा ३६ बाघ भेटिएका थिए।
हरेक चार वर्षमा हुने बाघ गणनामा निकुञ्जका कर्मचारी, राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका प्राविधिक, स्थानीय स्वयंसेवी, विद्यार्थी र संरक्षण साझेदारहरू सहभागी हुन्छन्। जंगलभित्र ग्रिडको बीच भागमा अस्थायी क्याम्प खडा गरेर गणकहरूले दिनहुँ क्यामेरा अनुगमन गर्ने गर्छन्।
जंगलले सुनाउने अर्को कथा
अब क्यामेरा जंगलबाट फर्कँदै छन्, तर तिनले कैद गरेका तस्बिरहरूले नयाँ कथा सुनाउने तयारी गरिरहेका छन्—नेपालका जंगल कति सुरक्षित छन्, बाघ कति बढे, र वन्यजन्तु पर्यटनको भविष्य कति उज्यालो छ भन्ने कथा।
