धवलागिरीका घुम्ती गोठ: लोपोन्मुख परम्परा कि पर्यटनको नयाँ आकर्षण ?

म्याग्दी । हिमालको काखमा फैलिएका हरिया खर्क, गोठालाका लोकभाका, भेडाबाख्राका बथान र मौलिक जीवनशैली। कुनै समय धवलागिरी क्षेत्रको परिचय बनेको घुम्ती गोठ प्रणाली अहिले अस्तित्व जोगाउने संघर्षमा छ। तर यही संकटग्रस्त परम्परा पर्यटनका लागि भने नयाँ सम्भावनाको ढोका बन्न सक्ने देखिएको छ।

धवलागिरी गाउँपालिकाका उच्च पहाडी क्षेत्रमा पुस्तौंदेखि चलिआएको घुम्ती गोठ प्रणाली स्थानीय जीवन, संस्कृति र अर्थतन्त्रको अभिन्न हिस्सा हो। जेठ लागेपछि पशुचौपायालाई लेक र बुकीतर्फ लैजाने तथा कात्तिकपछि बेँसी झार्ने परम्पराले यहाँको जीवनशैलीलाई विशिष्ट बनाएको छ। तर पछिल्ला वर्षमा युवापुस्ता वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित हुनु, किसान वृद्ध बन्दै जानु र बजार तथा सेवासँगको कमजोर पहुँचका कारण यो परम्परा क्रमशः खुम्चिँदै गएको छ।

मुनाका ६० वर्षीय यामप्रसाद पुन र ८१ वर्षीय लिलबहादुर पुनजस्ता किसानले दशकौंसम्म गोठ व्यवस्थापन गरे पनि अब त्यसलाई निरन्तरता दिन कठिन भइरहेको बताउँछन्। स्वास्थ्य समस्या र जनशक्ति अभावले धेरै किसानले पशुपालन नै छाड्न थालेका छन्।

घुम्ती गोठको संख्या घट्दै जाँदा केवल पशुपालन व्यवसाय मात्र होइन, स्थानीय संस्कृति र पर्यटनका सम्भावना पनि प्रभावित भइरहेका छन्। ढोरपाटन, जलजला, रुघाचौर र विभिन्न खर्क क्षेत्रमा फैलिएको गोठालो जीवन विदेशी तथा आन्तरिक पर्यटकका लागि आकर्षक अनुभव बन्न सक्ने पर्यटनकर्मीहरू बताउँछन्। गोठमा बसेर स्थानीय दुग्धजन्य परिकारको स्वाद लिनु, गोठालासँग दैनिक जीवन बुझ्नु र हिमाली संस्कृति नजिकबाट अनुभव गर्नु ‘कम्युनिटी–बेस्ड टुरिज्म’ को महत्वपूर्ण आधार हुन सक्छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय वन विज्ञान संकायका प्राध्यापक डा. राजेशकुमार राईका अनुसार घुम्ती गोठ प्रणालीलाई जैविक उत्पादन, स्थानीय संस्कृति र पर्यटनसँग जोड्न सके उच्च पहाडी क्षेत्रको अर्थतन्त्रलाई नयाँ ऊर्जा मिल्न सक्छ। उनले स्थानीय घ्यू, चिज, दही तथा मासुजन्य उत्पादनको ब्रान्डिङ गरी पर्यटन बजारमा प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।

गाउँपालिकाले पनि गोठ संरक्षणका लागि त्रिपाल, सोलार बत्ती वितरणदेखि नमुना घुम्ती गोठ निर्माणसम्मका कार्यक्रम सञ्चालन गरेको जनाएको छ। स्थानीय सरकारका अनुसार परम्परागत ज्ञान, पशु सम्पदा र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन पर्यटनसँग जोडिएका योजनालाई प्राथमिकता दिइनेछ।

धवलागिरीका घुम्ती गोठ आज संकटमा छन्। तर उचित संरक्षण, प्रवर्द्धन र पर्यटनसँगको एकीकरण गर्न सकिए यी गोठ केवल विगतको सम्झना नभई हिमाली पर्यटनको नयाँ गन्तव्य र स्थानीय समृद्धिको आधार बन्न सक्छन्।