काठमाडौं । सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिले विश्वलाई जोड्ने काम गरिरहेको छ। तर यही डिजिटल संसार निर्माणमा अग्रणी भूमिका खेलेका प्रविधि क्षेत्रका प्रभावशाली व्यक्तिहरू भने आफ्नै सन्तानको स्क्रिन र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा कडाइ गर्ने गरेका छन्। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—प्रविधिका निर्माता नै आफ्ना बालबालिकालाई यसबाट किन टाढा राख्न चाहन्छन्?

फेसबुकका प्रारम्भिक लगानीकर्ता पिटर थिलले साना सन्तानको स्क्रिन समय सातामा करिब ९० मिनेटमा सीमित गरेको बताएका थिए। माइक्रोसफ्टका सहसंस्थापक बिल गेट्सले आफ्ना छोराछोरीलाई १४ वर्षको उमेरसम्म मोबाइल फोन नदिएको बताएका छन्। गुगलका प्रमुख सुन्दर पिचाईले पनि आफ्ना छोरालाई फोन प्रयोग नगर्ने बताएका थिए।

एप्पलका प्रमुख टिम कुकले भतिजालाई सामाजिक सञ्जालबाट टाढा राख्ने गरेको बताएका छन्। स्न्यापका प्रमुख इभान स्पिगेलले पनि आफ्ना बालबालिकाको स्क्रिन समय निकै सीमित राख्ने गरेको बताएका थिए।

यी उदाहरणले प्रविधिका जानकारहरूलाई स्क्रिन र सामाजिक सञ्जालका फाइदाभन्दा त्यसका सम्भावित जोखिमबारे बढी सचेत बनाएको देखाउँछ।

विषय स्क्रिन समयको मात्र होइन

बालबालिकाले दिनमा कति समय मोबाइल वा कम्प्युटर चलाउँछन् भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण भए पनि समस्या त्यतिमै सीमित छैन। उनीहरूले स्क्रिनमा के हेरिरहेका छन्, कस्तो सामग्रीमा समय बिताइरहेका छन् र त्यसले उनीहरूको व्यवहार तथा मानसिक विकासमा कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने पक्ष अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

युट्युबका सहसंस्थापक स्टिभ चेनले छोटा भिडियोको अत्यधिक प्रयोगप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका थिए। लगातार छोटा–छोटा सामग्री हेर्ने बानीले लामो सामग्रीमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतामा असर पर्न सक्ने उनको आशंका थियो।

बालबालिकाको प्रारम्भिक विकासमा अत्यधिक डिजिटल प्रयोगको प्रभावबारे विभिन्न अध्ययनले पनि चिन्ता देखाएका छन्। विशेषगरी साना बालबालिकाका लागि डिजिटल स्क्रिनका फाइदा सीमित र शारीरिक, संज्ञानात्मक, सामाजिक तथा भावनात्मक विकासमा सम्भावित जोखिम बढी हुन सक्ने अनुसन्धानले औँल्याएको छ।

किशोरमा बढ्दै ‘समस्याग्रस्त’ सामाजिक सञ्जाल प्रयोग

विश्व स्वास्थ्य संगठनको युरोप क्षेत्रीय कार्यालयले गरेको अध्ययनमा ४४ देश तथा क्षेत्रमा रहेका करिब २ लाख ८० हजार बालबालिकालाई समेटिएको थियो। अध्ययनअनुसार किशोरकिशोरीमा समस्याग्रस्त सामाजिक सञ्जाल प्रयोग सन् २०१८ को ७ प्रतिशतबाट सन् २०२२ मा ११ प्रतिशत पुगेको थियो।

समस्याग्रस्त प्रयोग भन्नाले धेरै समय सामाजिक सञ्जाल चलाउनु मात्र होइन। प्रयोगमाथिको नियन्त्रण गुम्नु, सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्न नपाउँदा बेचैनी हुनु, अन्य दैनिक गतिविधिभन्दा सामाजिक सञ्जाललाई प्राथमिकता दिनु तथा अत्यधिक प्रयोगका कारण पढाइ, सम्बन्ध वा दैनिक जीवन प्रभावित हुनु यसका संकेत हुन्।

मानसिक स्वास्थ्य र निद्रामा असर

विभिन्न अध्ययनले अत्यधिक सामाजिक सञ्जाल प्रयोगलाई बालबालिकामा चिन्ता, डिप्रेसन र निद्रासम्बन्धी समस्यासँग सम्बन्धित देखाएका छन्।

विशेषगरी सुत्नुअघि लामो समय सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा निद्राको गुणस्तर प्रभावित हुन सक्ने देखिएको छ। दैनिक दुई घण्टाभन्दा बढी सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने बालबालिकामा कम प्रयोग गर्नेको तुलनामा चिन्ता र डिप्रेसनका लक्षण बढी देखिन सक्ने केही अध्ययनले औँल्याएका छन्।

तर सामाजिक सञ्जाल प्रयोग र मानसिक स्वास्थ्य समस्याबीच सम्बन्ध देखिए पनि सामाजिक सञ्जाल नै हरेक अवस्थामा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको प्रत्यक्ष कारण हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अझ अनुसन्धान आवश्यक छ।

साइबर बुलिङ अर्को चुनौती

डिजिटल संसारले बालबालिकालाई नयाँ अवसर दिएको छ, तर जोखिम पनि बढाएको छ। डब्ल्यूएचओको तथ्यांकअनुसार करिब १५ प्रतिशत किशोरकिशोरी साइबर बुलिङको सिकार भएका थिए।

साइबर बुलिङका कारण बालबालिकामा तनाव, सामाजिक अलगाव र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या उत्पन्न हुन सक्ने भएकाले अभिभावक तथा विद्यालयका लागि यो नयाँ चुनौती बनेको छ।

सामाजिक सञ्जाल कम्पनीमाथि बढ्दो दबाब

बालबालिकाको सुरक्षा कमजोर बनाएको आरोपमा ठूला प्रविधि कम्पनीहरू विभिन्न देशमा कानुनी चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्। विशेषगरी मेटाका फेसबुक र इन्स्टाग्रामजस्ता प्लेटफर्म बालबालिकालाई लामो समयसम्म जोडिराख्ने गरी डिजाइन गरिएको तथा उनीहरूको सुरक्षाका लागि पर्याप्त कदम नचालेको आरोपमा मुद्दा खेपिरहेका छन्।

यस्ता कानुनी विवादले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीको जिम्मेवारी, बालबालिकाको डिजिटल अधिकार र अभिभावकीय नियन्त्रणबारे विश्वव्यापी बहसलाई थप तीव्र बनाएको छ।

उमेर सीमा तोक्दै विश्व

बालबालिकालाई डिजिटल जोखिमबाट जोगाउन विभिन्न देशले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा उमेर सीमा तोक्न थालेका छन्।

अस्ट्रेलियाले १६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लागू गरेको छ। ब्राजिल, इन्डोनेसिया, मलेसिया, टर्की, यूएईलगायत देशले पनि नाबालिगको सामाजिक सञ्जाल प्रयोग नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था अघि बढाएका छन्।

युरोपका विभिन्न मुलुकमा पनि १४ देखि १६ वर्षसम्मको उमेर सीमा तोक्ने वा त्यसबारे कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउने काम भइरहेको छ। बेलायत, फ्रान्स, स्पेन, इटालीलगायत देशमा बालबालिकाको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगलाई कडाइ गर्ने विषयमा बहस चलिरहेको छ।

नेपालका लागि पनि बहसको विषय

नेपालमा पनि मोबाइल, युट्युब, टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्रामलगायत डिजिटल प्लेटफर्म बालबालिकाको दैनिक जीवनको हिस्सा बन्दै गएका छन्। तर डिजिटल साक्षरता, अभिभावकीय निगरानी र बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षासम्बन्धी चेतना अझै पर्याप्त हुन सकेको छैन।

त्यसैले समाधान प्रविधिबाट बालबालिकालाई पूर्ण रूपमा अलग गर्नु मात्र होइन। उमेरअनुसार पहुँच, उपयुक्त सामग्री, निश्चित समयसीमा, अभिभावकीय निगरानी र डिजिटल साक्षरतासँगै अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ।

प्रविधिका अगुवाहरूले आफ्नै सन्तानलाई स्क्रिनबाट टाढा राख्नुको मूल सन्देश पनि यही हो—प्रविधि आफैँ समस्या होइन, यसको अनियन्त्रित र गलत प्रयोग समस्या बन्न सक्छ। बालबालिकाको भविष्यका लागि डिजिटल पहुँच र डिजिटल अनुशासनबीच सन्तुलन कायम गर्नु आजको प्रमुख चुनौती हो। एजेन्सीको सहयोगमा