काठमाडौँ। नेपाली समाजमा दसैँ धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक एकताको प्रतीकका रूपमा स्थापित छ। मान्यजनबाट टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने, आशीर्वाद लिने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने परम्पराले दसैँलाई विशेष बनाएको छ। विशेषगरी माइती, मावली र अन्य नातेदारबीचको सम्बन्धलाई नवीकरण तथा सुदृढ बनाउने अवसरका रूपमा यस पर्वको महत्त्व रहँदै आएको छ।

समयसँगै मानिसको जीवनशैली, बसोबास र सामाजिक व्यवहारमा आएको परिवर्तनले दसैँ मनाउने तरिकामा पनि प्रभाव पारेको छ। सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, बसाइँसराइ र प्रविधिको विकासले परम्परागत भेटघाटको स्वरूप बदलेका छन्। यद्यपि, दसैँको मूल भावना अर्थात् पारिवारिक आत्मीयता, सम्मान र आपसी सद्भावको महत्त्व अझै कायम छ।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक भएकाले दसैँ मनाउने शैली समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको र भगवान् रामले रावणलाई पराजित गरेको प्रसङ्गसँग जोडिएको यस पर्वले सत्यको विजय, अन्यायविरुद्धको संघर्ष र शक्तिको उपासनाको सन्देश दिन्छ। साथै, यसले सामाजिक एकता र आपसी सद्भावलाई पनि प्रोत्साहित गर्छ।

घटस्थापनाबाट सुरु हुने नवरात्र, जमरा राख्ने परम्परा, देवीको आराधना र विजयादशमीमा टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने विधिले दसैँको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व झल्काउँछन्। जमरा उमार्ने चलनले नेपाली समाजको कृषि जीवन, प्रकृतिप्रतिको निर्भरता र परम्परागत जीवनशैलीको सम्झनालाई पनि निरन्तरता दिँदै आएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाली इतिहास, संस्कृति तथा पुरातत्व विभागका पूर्वप्रमुख डा. सोमप्रसाद खतिवडाका अनुसार चाडपर्व नेपाली पहिचानका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्। उनका विचारमा समयअनुसार मनोरञ्जनका माध्यम र पर्व मनाउने शैली परिवर्तन भए पनि चाडपर्वले समाजलाई जोड्ने भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।

उनका अनुसार दसैँ धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यससँग शक्तिपीठमा पूजा गर्ने, गुठीमार्फत अनुदान दिने र कृषि संस्कृतिसँग सम्बन्धित विभिन्न परम्परा पनि जोडिएका छन्। नेपाली समाजमा दसैँको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व लामो समयदेखि कायम रहेको उनको भनाइ छ।

माइती–मावलीसँगको सम्बन्धमा दसैँको विशेष महत्त्व

दसैँलाई पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने अवसरका रूपमा लिइन्छ। विशेषगरी विवाहित छोरीका लागि माइती जाने, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीसँग भेटघाट गर्ने, मामाघर पुग्ने र आफन्तबाट आशीर्वाद लिने परम्पराले नातागोतालाई नजिक राख्न मद्दत गर्दै आएको छ।

भाषाविद् तथा साहित्यकार डा. बलदेव अधिकारीका अनुसार दसैँले माइती, मावली र अन्य नातेदारबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त राख्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। विगतमा रोजगारीका लागि विदेश वा टाढाका स्थानमा पुगेका व्यक्तिहरू पनि दसैँमा घर फर्कने र परिवारसँग समय बिताउने चलन रहेको उनी स्मरण गर्छन्।

उनका अनुसार पहिले दसैँका लागि लामो समयदेखि तयारी गरिन्थ्यो। घरमा आवश्यक सामग्री जुटाउने, आफन्तकहाँ जाने, टीका लगाउने र आशीर्वाद लिने परम्पराले कुटुम्बबीचको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्थ्यो। विभिन्न समुदायमा टीका लगाउने र आशीर्वाद दिने तरिका फरक भए पनि पारिवारिक आत्मीयताको महत्त्व समान रहेको उनको भनाइ छ।

तर पछिल्लो समय पारिवारिक सम्बन्ध निर्वाह गर्ने अभ्यासमा केही परिवर्तन देखिएको छ। व्यस्त जीवनशैली, सीमित बिदा, बसाइँसराइ र आर्थिक प्रतिस्पर्धाका कारण कतिपय परिवारमा दसैँको भेटघाट छोटो औपचारिकतामा सीमित हुन थालेको छ। केहीले नातागोतामा जुठो वा सुतक परेका कारण चाडपर्व मनाउने तरिका परिवर्तन गरेका छन् भने कतिपयले आफन्तकहाँ जाने परम्परालाई झन्झटका रूपमा लिन थालेको डा. अधिकारीको धारणा छ।

उनका अनुसार दसैँको महत्त्व महँगो उपहार, दक्षिणा वा खर्चको प्रतिस्पर्धामा नभई सम्बन्धको निरन्तरता र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षणमा निहित छ। त्यसैले आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यमभन्दा पनि आफन्तसँग समय बिताउने र पारिवारिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने संस्कार विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

प्रविधिले घटाउँदै भौगोलिक दूरी

पहिले दसैँमा आफन्तसँग प्रत्यक्ष भेटघाट गर्न लामो यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था थियो। अहिले यातायातका साधनको विस्तार र डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले सम्पर्कलाई सहज बनाएको छ। विदेशमा रहेका परिवारका सदस्यले भिडियो कलमार्फत टीका लगाएको दृश्य हेर्ने, आशीर्वाद लिने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने अभ्यास बढेको छ।

यद्यपि, प्रविधिले प्रत्यक्ष भेटघाटको पूर्ण विकल्प दिन सक्दैन। परिवारका सदस्यसँग बसेर कुराकानी गर्ने, बालबालिकालाई पुर्खाका अनुभव सुनाउने र ज्येष्ठ नागरिकबाट आशीर्वाद लिने अवसरको आफ्नै महत्त्व छ। त्यसैले डिजिटल माध्यमलाई सम्बन्ध कायम राख्ने सहयोगी साधनका रूपमा प्रयोग गर्दै सम्भव भएसम्म प्रत्यक्ष भेटघाटलाई पनि प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फ बढ्दो परिवर्तन, अध्ययन तथा रोजगारीका लागि टाढा जानुपर्ने बाध्यता र व्यस्त दैनिकीले पनि दसैँको परम्परागत स्वरूपमा प्रभाव पारेका छन्। पहिले लामो समय आफन्तसँग बिताइने पर्व अहिले कतिपय परिवारका लागि केही दिनको भेटघाटमा सीमित हुन थालेको छ।

सामूहिक उत्सवबाट व्यक्तिगत व्यस्ततातर्फ

परम्परागत नेपाली समाजमा दसैँ सामूहिक सहभागिताको पर्वका रूपमा मनाइन्थ्यो। गाउँघरमा पिङ हाल्ने, छिमेकीसँग भेटघाट गर्ने, स्थानीय मेला भर्ने र सामूहिक मनोरञ्जनमा सहभागी हुने अभ्यासले सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँथ्यो। ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान, बालबालिकाप्रतिको स्नेह र आवश्यकतामा एकअर्कालाई सहयोग गर्ने संस्कारले समुदायमा अपनत्वको भावना बढाउँथ्यो।

अहिले यस्ता अभ्यास कतिपय ठाउँमा कायम रहे पनि सहरी जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक संरचनाका कारण केही परम्परा कमजोर हुँदै गएका छन्। व्यक्तिगत मनोरञ्जनका साधन बढ्नु, सार्वजनिक स्थलमा सामूहिक गतिविधि कम हुनु र परिवारका सदस्य आ–आफ्नै काममा व्यस्त रहनुले चाडपर्वको सामुदायिक पक्षमा असर पारेको छ।

यस परिस्थितिमा स्थानीय स्तरमा पिङ, सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोकगीत, परम्परागत खेल र सामूहिक भेटघाटलाई निरन्तरता दिन सके दसैँको मौलिकता जोगाउन सहयोग पुग्नेछ।

उपभोक्तावाद र देखावटी प्रतिस्पर्धाको प्रभाव

दसैँमा नयाँ लुगा लगाउने, मीठा परिकार खाने र उपहार आदानप्रदान गर्ने परम्परा पुरानै हो। तर पछिल्लो समय महँगो किनमेल, सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउने प्रवृत्ति र अरूको जीवनशैलीको नक्कल गर्ने व्यवहारले कतिपय परिवारलाई आर्थिक दबाबमा पारेको छ।

दक्षिणा कति दिने, कस्तो उपहार किन्ने र कति खर्च गरेर पर्व मनाउने भन्ने प्रतिस्पर्धाले चाडपर्वको वास्तविक उद्देश्य ओझेलमा पर्न सक्छ। आर्थिक क्षमता कमजोर भएका परिवारले समेत सामाजिक दबाबका कारण ऋण लिएर खर्च गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुनु चिन्ताको विषय हो।

राष्ट्रिय जनसाहित्यिक सङ्घ नेपालका महासचिव डा. कृष्ण सुवेदी (भारद्वाज मित्र) संस्कृतिका सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण गर्दै समयअनुसार आवश्यक सुधार गर्नुपर्ने धारणा राख्छन्। उनका अनुसार चाडपर्वलाई अनावश्यक खर्च र देखावटी प्रतिस्पर्धाको माध्यम बनाउनुको सट्टा आपसी सहयोग, आत्मीयता र सामाजिक उत्तरदायित्व बढाउने अवसरका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

प्रगतिशील लेखक सङ्घका कोषाध्यक्षसमेत रहेका डा. सुवेदी सांस्कृतिक विविधतालाई विभाजनको कारण नभई आपसी सम्मान र साझा समृद्धिको आधार बनाउनुपर्ने बताउँछन्। संस्कृतिका नाममा हुने विभेद र अमानवीय अभ्यास हटाउँदै समानता, सहअस्तित्व, स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायका मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको जोड छ।

परम्पराको संरक्षणसँगै सकारात्मक परिवर्तन

दसैँसँग जोडिएका केही अभ्यासबारे समाजमा निरन्तर बहस हुँदै आएको छ। पशुबलि, जुवातास, मदिराको अत्यधिक सेवन र अनावश्यक खर्चजस्ता विषयमा जिम्मेवार व्यवहार अपनाउनु आवश्यक छ। धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक मान्यताको सम्मान गर्दै व्यक्तिको सुरक्षा, आर्थिक अवस्था र सामाजिक हितलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ।

त्यस्तै, चाडपर्वको तयारी, घरको सरसफाइ, खाना पकाउने र पाहुनाको सत्कार गर्ने जिम्मेवारी प्रायः महिलामाथि बढी पर्ने गरेको पाइन्छ। दसैँलाई सबैका लागि समान रूपमा खुसीको अवसर बनाउन परिवारका सदस्यले घरायसी काममा सहभागिता जनाउनु र जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्नु आवश्यक छ।

नयाँ पुस्तालाई दसैँको महत्त्व बुझाउनु पनि उत्तिकै जरुरी छ। टीका र जमराको सांस्कृतिक अर्थ, देवी आराधनाको परम्परा, ज्येष्ठ सदस्यको सम्मान र माइती–मावलीसँगको सम्बन्धको मूल्यबारे परिवारमै छलफल गर्न सकिन्छ। हजुरबा–हजुरआमाका अनुभव सुन्ने, पुराना तस्बिर र पारिवारिक इतिहास साझा गर्ने तथा लोकगीत र मौलिक परिकारको अभ्यासलाई निरन्तरता दिने कामले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन सक्छ।

दसैँको अवसरमा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवार, एक्लै बसिरहेका ज्येष्ठ नागरिक र सहयोग आवश्यक परेका व्यक्तिलाई साथ दिनु पनि पर्वको सामाजिक पक्षसँग जोडिन्छ। आफन्तसँगको सम्बन्ध सुदृढ बनाउने क्रममा छिमेकी र समुदायका अन्य सदस्यप्रति पनि सहयोग र सद्भाव व्यक्त गर्न सके दसैँको अर्थ अझ व्यापक बन्न सक्छ।

नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्दै अन्य समुदायका चाडपर्व र विश्वासप्रति सहिष्णु व्यवहार देखाउनु पनि महत्त्वपूर्ण छ। यसले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकतालाई थप बलियो बनाउँछ।

आत्मीयता नै दसैँको वास्तविक सार

दसैँको स्वरूप समयसँगै परिवर्तन हुँदै जानु स्वाभाविक हो। यातायात, प्रविधि, बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनशैलीले पर्व मनाउने तौरतरिकामा नयाँ आयाम थपेका छन्। तर परिवर्तनका बीच यसको मूल भावना—परिवारसँगको निकटता, मान्यजनप्रतिको सम्मान, आफन्तबीचको सहयोग र सामाजिक सद्भाव—जोगाइराख्नु आवश्यक छ।

माइती–मावली र अन्य नातेदारसँगको सम्बन्धलाई केवल दसैँको औपचारिक भेटघाटमा सीमित नराखी वर्षभरि निरन्तरता दिन सके यस पर्वको सामाजिक महत्त्व अझ गहिरो बन्न सक्छ। खर्च र प्रदर्शनभन्दा समय, माया र आत्मीयतालाई प्राथमिकता दिनु नै बदलिँदो समयअनुसार दसैँलाई अर्थपूर्ण बनाउने उपाय हो।

यसरी धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षणसँगै सकारात्मक सामाजिक परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्न सके दसैँ पारिवारिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने, नयाँ पुस्तालाई संस्कृतिसँग जोड्ने र समाजमा आपसी सम्मान तथा सद्भाव विस्तार गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसरका रूपमा निरन्तर रहिरहनेछ।