काठमाडौं । रसुवामा आएको भीषण आकस्मिक बाढी सामान्य वर्षाजन्य बाढी नभई उच्च हिमाली क्षेत्रमा गएको हिउँ–चट्टानको हिमपहिरोका कारण उत्पन्न भएको हुनसक्ने देखिएको छ। घटनाबारे नेपाल, चीन र अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का वैज्ञानिकले अनुसन्धान अघि बढाएका छन्।

प्रारम्भिक अध्ययनअनुसार ठूलो परिमाणमा हिउँ, चट्टान र गेग्रान भोटेकोशी नदीको सहायक ल्हेन्दे खोलामा खसेपछि एक्कासि ठूलो पानीको बहाव सिर्जना भएको हुनसक्छ। त्यसपछि पानीसँगै गेग्रान र ठूला ढुंगा तल्लो तटीय क्षेत्रमा तीव्र गतिमा बगेको अनुमान गरिएको छ।

बाढीको असामान्य शक्ति जलमापन तथ्यांकले समेत देखाएको छ। गल्छीमा त्रिशूली नदीको सतह करिब ३० मिनेटमै नौ मिटरसम्म बढेको थियो भने मलेखुमा सोही अवधिमा सात मिटर वृद्धि भएको थियो। बाढीका क्रममा त्रिशूली किनारका केही जलमापन केन्द्र क्षतिग्रस्त भएका छन्।

दोस्रो बाढीको जोखिम

वैज्ञानिकहरूले ल्हेन्दे खोलामा खसेको गेग्रानले कतै नदी थुनेर अस्थायी पहिरो बाँध बनाएको थियो कि थिएन भन्ने विषयमा पनि अध्ययन गरिरहेका छन्। यदि यस्तो अवरोध बनेको र त्यसपछाडि पानी जम्मा भएको भए बाँध अचानक फुट्दा अर्को ठूलो बाढी आउन सक्ने जोखिम रहन्छ।

यसैकारण सम्भावित अवरोधको स्थान, आकार र स्थायित्वबारे निरन्तर निगरानी भइरहेको छ। नेपाल–चीन सीमाको माथिल्लो क्षेत्रमा अझै जोखिम कायम रहेकाले तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सतर्क रहन आग्रह गरिएको छ।

घटनाका क्रममा जिलुङ र झाङ्मुका भूकम्पमापन केन्द्रमा असामान्य संकेतसमेत रेकर्ड भएका छन्। ती संकेत हिमपहिरोसँग सम्बन्धित थिए वा अन्य कारणले आएका हुन् भन्नेबारे वैज्ञानिकहरूले अध्ययन गरिरहेका छन्। अहिलेसम्म भूकम्पीय गतिविधि र बाढीबीच प्रत्यक्ष कारणात्मक सम्बन्ध भने स्थापित भएको छैन।

सीमापार विपद् जोखिममा सहकार्य आवश्यक

इसिमोडका विज्ञहरूले हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा हिउँ, हिमनदी, पर्माफ्रस्ट र हिमाली भूभागमा भइरहेको परिवर्तनले नयाँ प्रकृतिका जोखिम बढाइरहेको बताएका छन्। तर रसुवाको पछिल्लो घटनामा जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष भूमिका थियो भनेर निष्कर्ष निकाल्न भने अहिले नै हतार गर्न नहुने उनीहरूको भनाइ छ।

इसिमोडका वरिष्ठ क्रायोस्फियर विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले ल्हेन्दे खोलाको घटनाले नेपाल–चीन सीमामा हुने विपद् व्यवस्थापनमा क्षेत्रीय सहकार्य अझ बलियो बनाउनुपर्ने देखाएको बताए।

घटनाको वास्तविक कारण र तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाँकी जोखिम पहिचान गर्न जलविज्ञान, भूकम्पीय तथ्यांक, रिमोट सेन्सिङ तथा स्थलगत अध्ययनलाई एकीकृत गरेर अनुसन्धान भइरहेको छ।

भोटेकोशी र यससँग जोडिएका नदी प्रणाली आसपास जलविद्युत् आयोजना, सडक तथा अन्य महत्वपूर्ण पूर्वाधार रहेकाले सम्भावित दोस्रो बाढीको जोखिमले थप चिन्ता बढाएको छ। वैज्ञानिक तथा सम्बन्धित निकायले जोखिमको निरन्तर मूल्याङ्कन गर्दै तत्काल सूचना आदानप्रदान र समन्वयलाई प्राथमिकता दिएका छन्।