सुपर एल निनोको जोखिम : ६ महिनामा साढे चार लाख अतिरिक्त मृत्युको प्रक्षेपण

काठमाडौं । विश्वमा विकसित भइरहेको शक्तिशाली एल निनोले आगामी महिनाहरूमा तापक्रम थप बढाउँदा ठूलो मानवीय क्षति हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिएका छन्। नयाँ प्रक्षेपणअनुसार सन् २०२६ सेप्टेम्बरदेखि २०२७ फेब्रुअरीसम्म अत्यधिक गर्मीका कारण विश्वभर करिब ४ लाख ५१ हजार अतिरिक्त मृत्यु हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

क्लाइमेट इम्प्याक्ट ल्याबका अनुसन्धानकर्ताहरूको प्रक्षेपणअनुसार एल निनोका कारण बढ्ने तापक्रमबाट हुने मृत्युको यो अनुमान जलवायु परिवर्तनका कारण पृथ्वी पहिले नै तातिँदा भइरहेको गर्मीजन्य मृत्युभन्दा अतिरिक्त हो।

वैज्ञानिकहरूले यसको प्रभाव एसिया, अफ्रिका, दक्षिण अमेरिका र अमेरिकासम्म फैलिन सक्ने बताएका छन्। अत्यधिक गर्मीबाहेक एल निनोका कारण खडेरी, वनडढेलो र बाढीजस्ता विपद् बढेमा मानवीय क्षति अझ गम्भीर हुन सक्ने जोखिम छ।

अफ्रिका र एसिया बढी जोखिममा

प्रक्षेपणअनुसार आगामी छ महिनामा नाइजेरिया, इन्डोनेसिया, सुडान, भारत र ब्राजिललगायत मुलुकमा एल निनोको प्रभाव उल्लेख्य देखिन सक्छ। अफ्रिकाको साहेल क्षेत्र र दक्षिणपूर्वी एसिया पनि उच्च जोखिममा रहेका क्षेत्रका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

अमेरिका पनि बढी प्रभावित हुन सक्ने २० मुलुकको सूचीमा परेको छ। त्यहाँ करिब ३ हजार ५०० अतिरिक्त गर्मीजन्य मृत्यु हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले विश्वका २४ हजार ३७८ क्षेत्रमा मासिक तापक्रम र गर्मीका कारण हुने अतिरिक्त मृत्युबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरेका थिए। त्यसपछि सन् १९९६ देखि २०२५ सम्मको औसत मासिक तथ्यांकलाई आगामी एल निनोका कारण सम्भावित तापक्रम वृद्धिसँग तुलना गरिएको हो।

प्रक्षेपणअनुसार गर्मीजन्य अतिरिक्त मृत्युको जोखिम सन् २०२७ को जुन वा जुलाईसम्म उच्च रहन सक्छ। तर हाल उपलब्ध तापक्रम प्रक्षेपण भने फेब्रुअरी २०२७ सम्मका लागि मात्र रहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

पूर्वतयारी गरे क्षति घटाउन सकिने

वैज्ञानिकहरूका अनुसार जोखिमबारे पूर्वसूचना र तत्काल तयारीले ठूलो संख्यामा मानिसको ज्यान जोगाउन सकिन्छ।

अत्यधिक गर्मीको पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउने, जोखिममा रहेका मानिसका लागि ‘कुलिङ सेन्टर’ सञ्चालन गर्ने, गर्मीको समयमा स्वास्थ्य संस्थामा थप जनशक्ति परिचालन गर्ने र बाहिर काम गर्ने श्रमिकका लागि विशेष सुरक्षा व्यवस्था गर्ने उपाय सुझाइएको छ।

क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्क्लीकी अनुसन्धानकर्ता तम्मा कार्लटनले तत्काल अपनाइने आपत्कालीन तयारीले यस वर्षको मानवीय क्षति कम गर्न सक्ने बताएकी छन्। तर भविष्यमा अहिलेको चरम गर्मी नै सामान्य तापक्रमको नयाँ अवस्था बन्न सक्ने भएकाले दीर्घकालीन जलवायु अनुकूलनमा पनि लगानी आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

के हो ‘सुपर एल निनो’?

एल निनो प्रशान्त महासागरमा दोहोरिरहने प्राकृतिक जलवायु प्रणाली एल निनो–सदर्न असिलेसन (ENSO) को तातो चरण हो। यस अवस्थामा भूमध्यरेखीय प्रशान्त महासागरको मध्य तथा पूर्वी क्षेत्रमा समुद्री सतहको तापक्रम सामान्यभन्दा निकै बढ्छ।

समुद्रको तापक्रममा आएको परिवर्तनले वायुमण्डलीय परिसञ्चरण, वर्षा र हावाको प्रवाहमा असर पार्छ। यसको प्रभाव प्रशान्त क्षेत्रबाहिर पनि देखिन सक्छ।

सामान्य अवस्थामा पूर्वबाट पश्चिमतर्फ बहने हावाले न्यानो समुद्री पानी एसियातर्फ धकेल्छ। एल निनो विकसित हुँदा ती हावा कमजोर हुने र न्यानो पानी पूर्वतर्फ सर्ने भएकाले प्रशान्त महासागरको पूर्वी भागको सतह असामान्य रूपमा तात्न सक्छ।

‘सुपर एल निनो’ भनेको छुट्टै औपचारिक वैज्ञानिक वर्गीकरण होइन। अत्यन्त शक्तिशाली एल निनो घटनालाई सामान्यतया सञ्चारमाध्यम तथा केही वैज्ञानिक छलफलमा यो शब्द प्रयोग गरिन्छ।

यसपटकको घटनाको उच्चतम अवस्था सन् २०२६ नोभेम्बरदेखि २०२७ जनवरीबीच पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।

पहिले नै तातेको पृथ्वीमा थपिएको प्राकृतिक जोखिम

एल निनो प्राकृतिक जलवायु घटना भए पनि अहिलेको परिस्थिति विगतको भन्दा फरक छ। पृथ्वीको औसत तापक्रम पहिले नै बढिरहेका बेला एल निनो विकसित भएकाले यसको प्रभाव थप गम्भीर हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।

इम्पेरियल कलेज लन्डनकी जलवायु वैज्ञानिक फ्रिडेरिके ओट्टोका अनुसार एल निनो प्राकृतिक रूपमा आउने–जाने घटना भए पनि जीवाश्म इन्धनको निरन्तर प्रयोगबाट बढिरहेको विश्वव्यापी तापक्रममाथि यसको प्रभाव थपिँदा गर्मी, पानीको अभाव र खाद्य असुरक्षाको जोखिम बढ्न सक्छ।

तापक्रमसँगै खाद्य सुरक्षाको चुनौती

एल निनोको प्रभाव स्वास्थ्य क्षेत्रमा मात्र सीमित नहुने देखिन्छ। मौसममा हुने परिवर्तनले कृषि उत्पादन प्रभावित गर्न सक्ने भएकाले खाद्य सुरक्षामाथि पनि दबाब पर्न सक्छ।

विश्व खाद्य कार्यक्रमका अनुसार एल निनोका कारण करिब ५ करोड मानिस तीव्र खाद्य अभावको जोखिममा पर्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

इतिहासमा पनि शक्तिशाली एल निनोका घटनासँग खडेरी र खाद्य संकट जोडिएका उदाहरण छन्। सन् १८७७–७८ को ठूलो एल निनोका क्रममा भारत, ब्राजिल र चीनलगायत क्षेत्रमा गम्भीर खडेरी र अनिकाल देखिएको थियो।

यसकारण आगामी एल निनोलाई केवल समुद्री तापक्रममा आउने प्राकृतिक उतारचढावका रूपमा मात्र नभई जनस्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, पानीको उपलब्धता र विपद् व्यवस्थापनसँग जोडिएको बहुआयामिक जोखिमका रूपमा हेरिएको छ।

— विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम तथा अनुसन्धानमा आधारित