रक्तनलीको सुजन : शरीरकै सुरक्षा प्रणालीले आफ्नै शरीरमाथि गर्ने आक्रमण

डा.कृष्ण अधिकारी

 काठमाडौं  । हाम्रो समाजमा शरीर दुख्ने, हातखुट्टा गल्ने वा झमझम हुने समस्यालाई धेरैले ‘नसा बाथ’ भनेर बुझ्ने गर्छन् । कतिपयले खुट्टामा देखिने फुलेका निला नसासँग पनि यसलाई जोड्ने गर्छन् । तर ती फुलेका नसा ‘भेरिकोज भेन्स’ हुन्, जुन रगतलाई मुटुतर्फ फर्काउने सामान्य नसाको समस्या हो । यहाँ चर्चा गरिएको रोग भने फरक प्रकृतिको हो, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘भास्कुलाइटिस’ अर्थात् रक्तनलीको सुजन भनिन्छ ।

यो रोग शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित हुन्छ । सामान्य अवस्थामा शरीरको सुरक्षा प्रणालीले बाहिरी जीवाणु र रोगसँग लड्ने काम गर्छ । तर कहिलेकाहीँ यही प्रणालीले गल्ती गर्दै आफ्नै शरीरका स्वस्थ रक्तनलीमाथि आक्रमण गर्न थाल्छ । यसरी रक्तनलीमा सुजन आउँदा रगतको प्रवाह प्रभावित हुन्छ र शरीरका विभिन्न अङ्गमा गम्भीर असर पर्न सक्छ ।

रक्तनली सुन्निँदा नली साँघुरो हुन सक्छ, जसका कारण सम्बन्धित अङ्गमा पर्याप्त रगत पुग्दैन । कतिपय अवस्थामा नली पूर्ण रूपमा बन्द भएर अङ्गमा अक्सिजनको अभाव हुन्छ र अङ्ग नै निष्क्रिय बन्न सक्छ । अर्को अवस्थामा रक्तनली कमजोर भएर फुट्ने जोखिम पनि हुन्छ, जसले आन्तरिक रक्तस्राव गराउन सक्छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार भास्कुलाइटिस दुर्लभ रोग भए पनि समयमै उपचार नभए ज्यानै जोखिममा पार्न सक्छ । त्यसैले सुरुआती लक्षण देखिनेबित्तिकै चिकित्सकको परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ ।

किन हुन्छ यो रोग ?

भास्कुलाइटिस किन हुन्छ भन्ने स्पष्ट कारण अझै पत्ता लागिसकेको छैन । चिकित्सकहरूका अनुसार यो ‘अटोइम्युन’ रोग हो, जसमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली असन्तुलित हुन्छ । केही अवस्थामा हेपाटाइटिस बी वा सी जस्ता सङ्क्रमण, केही औषधिको प्रतिक्रिया वा क्यान्सरसँग सम्बन्धित कारणले पनि यो रोग देखा पर्न सक्छ ।

कहिलेकाहीँ सङ्क्रमण वा खोपपछिसमेत यस्तो समस्या देखिएको रिपोर्ट भए पनि त्यस्तो अवस्था अत्यन्तै दुर्लभ हुने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

लक्षण कस्ता देखिन्छन् ?

यो रोगले शरीरका साना, मध्यम वा ठूला रक्तनलीलाई असर गर्न सक्छ । त्यसअनुसार लक्षण पनि फरक–फरक हुन्छन् ।

साना रक्तनली प्रभावित हुँदा खुट्टामा रातो वा गाढा धब्बा देखिन सक्छ, जुन दबाउँदा पनि हराउँदैन । फोक्सो प्रभावित भए खोकी, खकारमा रगत वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या आउन सक्छ भने मिर्गौलामा असर परे पिसाबमा रगत वा फिँज देखिन सक्छ ।

मध्यम रक्तनलीमा असर पर्दा लामो समयसम्म ज्वरो आउने, तौल घट्ने, छालामा गिर्खा वा घाउ देखिने, औँलामा रगत नपुगेर कालो हुने जस्ता समस्या हुन सक्छन् ।

ठूला रक्तनली प्रभावित हुँदा नयाँ प्रकारको टाउको दुख्ने, बङ्गारा गल्ने, हातखुट्टा चाँडै थाक्ने, आँखा धमिलो हुने वा अचानक दृष्टि गुम्ने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । यस्तो अवस्था आपत्कालीन मानिन्छ ।

कहिले तुरुन्त अस्पताल जाने ?

यदि खकारमा रगत आउने, पिसाबमा रगत देखिने, अचानक दृष्टि धमिलो हुने, शरीरको एक भाग कमजोर हुने, बोली अस्पष्ट हुने वा औँला कालो हुँदै जाने समस्या देखिए तत्काल अस्पताल जानुपर्छ ।

रोग कसरी पत्ता लगाइन्छ ?

भास्कुलाइटिसका सुरुआती लक्षण अन्य सामान्य रोगसँग मिल्ने भएकाले यसको पहिचान सजिलो हुँदैन । चिकित्सकहरूले रगत परीक्षण, मिर्गौला तथा कलेजोको जाँच, बायोप्सी र ‘एन्जियोग्राम’ जस्ता परीक्षणमार्फत रोग पुष्टि गर्ने गर्छन् ।

नेपालमा यस्ता सबै सुविधा सीमित अस्पतालमा मात्र उपलब्ध भएकाले विशेषज्ञ सेवा भएका अस्पताल पुग्न चिकित्सकहरूले सुझाव दिएका छन् ।

उपचार सम्भव छ ?

यो रोग पूर्ण रूपमा निको नहुन सक्छ, तर समयमै उपचार सुरु गरे नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । उपचारका लागि प्रायः स्टेरोइड तथा प्रतिरक्षा प्रणालीलाई नियन्त्रण गर्ने औषधि प्रयोग गरिन्छ । केही अवस्थामा आधुनिक ‘बायोलोजिक’ औषधिसमेत प्रयोग गरिन्छ ।

विशेषज्ञहरूले चिकित्सकको सल्लाहबिना जथाभावी पेनकिलर सेवन नगर्न चेतावनी दिएका छन् । यस्ता औषधिले केही समय दुखाइ कम गरे पनि रोग लुकाएर भित्री अङ्गमा थप क्षति पुर्‍याउन सक्छ ।

जीवनशैली र परिवारको भूमिका

रोग दीर्घकालीन भएकाले बिरामीमा मानसिक तनाव, निराशा र आत्मविश्वासमा कमी आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा परिवारको सहयोग महत्वपूर्ण हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

हल्का व्यायाम, सन्तुलित आहार, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि सेवन गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ ।

नेपालमा कहाँ उपचार हुन्छ ?

नेपालमा भास्कुलाइटिस तथा बाथरोगको उपचार गर्ने रुमाटोलोजिस्ट विशेषज्ञ सीमित छन् । सरकारी अस्पतालमध्ये Patan Hospital र Tribhuvan University Teaching Hospital मा यस्तो सेवा उपलब्ध छ ।

निष्कर्ष

रक्तनलीको सुजन गम्भीर रोग भए पनि समयमै पहिचान र नियमित उपचार गरे नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । लक्षण लुकाएर आफैं औषधि सेवन गर्नुको सट्टा विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिनु नै सुरक्षित उपाय हो । (लेखक पाटन अस्पतालका नसा रोग विशेषज्ञ हुन्)