साउने संक्रान्ति : पर्यटन प्रवर्द्धनको सांस्कृतिक अवसर
काठमाडौं । नेपाली समाजमा कृषि, प्रकृति, स्वास्थ्य र आध्यात्मिक आस्थासँग जोडिएको साउने (कर्कट) संक्रान्ति देशभर विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइँदै छ। स्नान, दान, लुतो फाल्ने परम्परा र भगवान् शिवको आराधनाले यस पर्वलाई विशिष्ट बनाएको छ।
सौरमासअनुसार सूर्य मिथुन राशिबाट कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने दिनका रूपमा मनाइने साउने संक्रान्तिले नेपाली सभ्यता र जीवनशैलीको बहुआयामिक पक्ष उजागर गर्छ। कृषि कर्ममा आधारित नेपाली समाजका लागि यो पर्व केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, स्वास्थ्य संरक्षण र सामुदायिक संस्कृतिको प्रतीक पनि हो।
पर्यटनका दृष्टिले साउने संक्रान्ति नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदालाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण अवसर बन्न सक्छ। नेपालमा विदेशी पर्यटकहरूले हिमाल र पदयात्रासँगै स्थानीय संस्कृति र जीवनशैली अनुभव गर्न खोज्ने क्रम बढिरहेका बेला यस्ता मौलिक पर्वले सांस्कृतिक पर्यटनलाई थप आकर्षक बनाउन सक्छन्।
साउन महिनाभर देशका शिवालयहरूमा विशेष पूजा–आराधना हुने भएकाले धार्मिक पर्यटन पनि सक्रिय बन्छ। पशुपतिनाथ मन्दिरलगायत देशभरका शिव मन्दिरहरूमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्छ। साउनका सोमबारहरूमा हुने विशेष पूजा, व्रत र धार्मिक गतिविधिलाई लक्षित गरी धार्मिक पर्यटन प्याकेजहरू विकास गर्न सकिने सम्भावना रहेको पर्यटन व्यवसायीहरू बताउँछन्।
साउने संक्रान्तिसँग जोडिएको ‘लुतो फाल्ने’ परम्परा नेपाली लोकसंस्कृतिको महत्वपूर्ण पक्ष हो। असारभरि कृषिकर्ममा व्यस्त रहने समुदायले छालासम्बन्धी रोगबाट बच्न औषधीय गुण भएका वनस्पतिको प्रयोग गरी लुतो फाल्ने चलन स्वास्थ्य र लोकज्ञानसँग पनि सम्बन्धित छ। यस्ता परम्परालाई सांस्कृतिक प्रदर्शन, स्थानीय उत्सव तथा ग्रामीण पर्यटनसँग जोडेर प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।
महिलाहरूले हरियो चुरा, हरिया वस्त्र धारण गर्ने चलनले पनि साउन महिनालाई विशेष सांस्कृतिक पहिचान दिएको छ। यसले स्थानीय हस्तकला, चुरा व्यवसाय र सांस्कृतिक उत्पादनहरूको बजार विस्तारमा समेत योगदान पुर्याउन सक्छ। साउन महिनालाई केन्द्रमा राखी सांस्कृतिक मेला, हस्तकला प्रदर्शनी र स्थानीय खानाका उत्सव आयोजना गर्न सकिए पर्यटन क्षेत्रमा थप आकर्षण सिर्जना हुन सक्छ।
विशेषगरी ग्रामीण पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि साउने संक्रान्तिलाई स्थानीय समुदायको जीवनशैली अनुभव गर्ने अवसरका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। विदेशी तथा आन्तरिक पर्यटकलाई कृषि संस्कृतिसँग परिचित गराउने, लोकपरम्परामा सहभागी गराउने तथा धार्मिक स्थलहरूको भ्रमण गराउने कार्यक्रमले नेपालको सांस्कृतिक पर्यटनलाई नयाँ आयाम दिन सक्छ।
नेपालका मौलिक पर्व र परम्पराहरूलाई पर्यटनसँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सके साउने संक्रान्ति धार्मिक, सांस्कृतिक र ग्रामीण पर्यटन प्रवर्द्धनको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्ने देखिन्छ। हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै नेपालको जीवित सांस्कृतिक सम्पदालाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने यस्ता अवसरहरूको व्यवस्थित प्रवर्द्धन समयको आवश्यकता बनेको छ।
