पर्यटन पूर्वाधारको विरोधाभास : विमानस्थलमा उडानको अभाव, सडकमा यात्रुको सास्ती
damodarkunda road
काठमाडौं । नेपालले पर्यटनलाई आर्थिक समृद्धिको प्रमुख आधारका रूपमा अघि सार्दै आए पनि पर्यटनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका पूर्वाधारको अवस्था भने त्यसअनुसार सुधार हुन सकेको छैन । अर्बौं रुपैयाँ खर्च गरेर निर्माण गरिएका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पर्याप्त उडानविहीन छन् भने देशका प्रमुख उत्तरी र दक्षिणी सडकमार्गको दुरवस्थाले स्थलमार्गबाट नेपाल आउने पर्यटकलाई समेत निरुत्साहित गरिरहेको छ ।
काठमाडौंस्थित त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा क्षमताभन्दा बढी हवाई चाप छ । उडान तथा अवतरणको व्यस्तता, पार्किङ क्षेत्रको सीमितता र यात्रुको चापका कारण विमानस्थलले लामो समयदेखि अतिरिक्त भार थेग्दै आएको छ । यही समस्या समाधान गर्ने उद्देश्यले पोखरा र भैरहवामा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण गरिए पनि अपेक्षाअनुसार अन्तर्राष्ट्रिय उडान आकर्षित गर्न भने सकिएको छैन ।
ठूलो सरकारी लगानीमा तयार भएका यी विमानस्थलबाट नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडान पर्याप्त हुन नसक्दा पूर्वाधारको उपयोगिता र लगानीको प्रतिफलमाथि प्रश्न उठिरहेको छ । हवाई रुटको जटिलता, छिमेकी मुलुकसँग आवश्यक हवाई प्रवेश बिन्दुको विषय, अन्तर्राष्ट्रिय वायुसेवा कम्पनीलाई आकर्षित गर्ने प्रभावकारी योजना तथा कमजोर कूटनीतिक पहललाई यसको प्रमुख कारणका रूपमा हेरिएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय उडान विस्तार हुन नसक्दा विमानस्थल सञ्चालनसँग जोडिएको ऋण, ब्याज तथा व्यवस्थापन खर्चको भारसमेत बढिरहेको छ । यसले पर्यटन पूर्वाधारमा गरिएको ठूलो लगानीबाट अपेक्षित आर्थिक लाभ लिन कठिन भइरहेको छ ।
सडकमार्गको हालत पनि उस्तै
हवाई पूर्वाधारको समस्या मात्र होइन, स्थलमार्गबाट नेपाल प्रवेश गर्ने पर्यटकले पनि सहज यात्रा गर्न सक्ने अवस्था छैन ।
चीनतर्फका प्रमुख नाका जोड्ने पासाङ ल्हामु राजमार्ग र अरनिको राजमार्ग वर्षायाममा पहिरो तथा सडक कटानका कारण पटक–पटक अवरुद्ध हुने गरेका छन् । सडकको कमजोर अवस्था र निर्माण तथा स्तरोन्नतिमा भइरहेको ढिलाइले उत्तरी नाकाबाट नेपाल प्रवेश गर्ने पर्यटक तथा तीर्थयात्रीको यात्रा कठिन बनेको छ ।
विशेषगरी केरुङ तथा तातोपानी हुँदै नेपाल आउने चिनियाँ पर्यटक र मानसरोवर यात्रामा जाने भारतीय तथा अन्य विदेशी तीर्थयात्रीका लागि सडकको अवस्थाले अतिरिक्त समय र जोखिम थपेको छ ।
दक्षिण तथा पश्चिमतर्फका प्रमुख सडकको अवस्था पनि उत्साहजनक छैन । मुग्लिन–पोखरा र नारायणगढ–बुटवल सडकखण्डमा लामो समयदेखि जारी निर्माण तथा स्तरोन्नति कार्यले यात्रुलाई नियमित सास्ती दिइरहेको छ । कतिपय स्थानमा सडक विस्तारको काम सुस्त हुँदा धुलो, हिलो, जाम र दुर्घटनाको जोखिम बढेको छ ।
यसको प्रत्यक्ष असर नेपाल आउने पर्यटकसँगै होटल, ट्राभल, ट्रेकिङ, यातायात तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसायमा परेको व्यवसायीहरूको गुनासो छ । छोटो दूरी पार गर्न पनि लामो समय लाग्ने अवस्था हुँदा पर्यटकको यात्रा अनुभवसमेत प्रभावित भइरहेको छ ।
पूर्वाधार र नीतिबीच तालमेल आवश्यक
नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा देखिएको मुख्य विरोधाभास भनेको पर्यटक आकर्षित गर्नुपर्ने पूर्वाधार नै कमजोर हुनु हो । एकातिर अर्बौं लगानीका विमानस्थल पर्याप्त अन्तर्राष्ट्रिय उडानको प्रतीक्षामा छन् भने अर्कोतर्फ सडकमार्गबाट आउने पर्यटकले सहज र सुरक्षित यात्रा गर्न पाइरहेका छैनन् ।
पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको आधार बनाउने सरकारी लक्ष्य पूरा गर्न विमानस्थल र सडक निर्माण मात्र पर्याप्त नहुने देखिन्छ । निर्माण भएका पूर्वाधारलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने नीति, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक पहल, हवाई रुट विस्तार, सडक निर्माणमा तीव्रता तथा नियमित अनुगमन आवश्यक छ ।
सरकारले पर्यटन पूर्वाधारको समग्र समीक्षा गरी हवाई र स्थलमार्ग दुवैलाई पर्यटकमैत्री बनाउन सके मात्रै ठूलो लगानी भएका संरचनाबाट अपेक्षित प्रतिफल लिन सकिनेछ । अन्यथा पूर्वाधारमा खर्च बढ्दै जाने तर पर्यटनबाट प्राप्त हुने लाभ अपेक्षाकृत रूपमा विस्तार हुन नसक्ने जोखिम कायमै रहनेछ ।
damodarkunda road
