दसैंमा बैंकबाटै आवश्यकताअनुसार लिन सकिने

काठमाडौं । दसैं–तिहार नजिकिँदै गर्दा नयाँ नोट साट्न विगतमा जस्तो राष्ट्र बैंकले तोकेको निश्चित मितिको प्रतीक्षा गर्नुपर्ने अवस्था यसपटक छैन। नेपाल राष्ट्र बैंक तथा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले सर्वसाधारणलाई आवश्यकता अनुसार निरन्तर नयाँ नोट सटहीको सुविधा उपलब्ध गराउने भएका छन्।

अब आफूलाई सहज पर्ने बैंक तथा वित्तीय संस्थाको शाखामा पुगेर नयाँ नोट साट्न सकिनेछ। राष्ट्र बैंकका अनुसार नयाँ नोटको मौज्दात पर्याप्त रहेकाले मागअनुसार एक–दुई सेटसम्म नोट उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको छ। राष्ट्र बैंकको थापाथलीस्थित कार्यालयबाट पनि नोट साट्न सकिनेछ।

विगतका वर्षमा दसैंअघि राष्ट्र बैंकले छुट्टै कार्यक्रम सञ्चालन गरी निश्चित समय तोकेर नयाँ नोट वितरण गर्ने गर्थ्यो। त्यस क्रममा नयाँ नोट लिन सर्वसाधारणको लामो लाइन लाग्ने र बैंकका शाखाहरूमा समेत अत्यधिक भीड हुने गरेको थियो।

यसपटक भने त्यस्तो विशेष वितरण कार्यक्रम राखिएको छैन। आवश्यकता लिएर आउने सर्वसाधारणलाई नियमित रूपमा सटही सुविधा उपलब्ध गराउने नीति लिइएको छ।

आठ दशकअघिबाट सुरु भएको अभ्यास

दसैंमा नयाँ नोट साट्ने परम्परा अहिलेको मात्र होइन। यसको सम्बन्ध नेपालमा नेपाली मुद्राको प्रचलन विस्तारसँग जोडिएको इतिहाससम्म पुग्छ।

राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको पालामा २००२ असोज १ गते जारी अध्यादेशपछि सदर मुलुकी खानाबाट नेपाली नोट छापेर चलनमा ल्याउने बाटो खुलेको थियो। त्यसपछि ५, १० र १०० रुपैयाँका नोट जारी गरिए।

तर प्रारम्भिक चरणमा नेपाली नोटको प्रयोग सीमित क्षेत्रमा मात्र थियो। त्यसबेला दैनिक कारोबारदेखि सरकारी कामकाजसम्म भारतीय मुद्रा बढी प्रयोग हुने गरेको थियो।

नेपाली मुद्राको प्रयोग बढाउने उद्देश्यले २०१३ साल वैशाखमा नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भयो। त्यसपछि २०१६ फागुन ७ गते राष्ट्र बैंकले पहिलोपटक १, ५, १० र १०० रुपैयाँका नोट जारी गर्‍यो।

सरकारले २०१७ साल जेठदेखि देशभित्रको कारोबारमा नेपाली मुद्राको प्रयोगलाई अनिवार्य बनाउने निर्णय गरेपछि नेपाली नोटको चलनचल्ती विस्तार हुँदै गयो। यही अवधिदेखि दसैंमा नयाँ नोट साट्ने अभ्यासले पनि निरन्तरता पाएको मानिन्छ।

दसैंमै नयाँ नोट बाँड्नुको कारण के थियो?

दसैंमा नयाँ नोट प्रयोग गर्ने चलन धार्मिक वा सांस्कृतिक कारणले मात्र विकसित भएको थिएन। यसमा तत्कालीन मुद्रा व्यवस्थापनको उद्देश्यसमेत जोडिएको थियो।

दसैं–तिहारका बेला बजारमा कारोबार र उपभोग बढ्ने भएकाले सहरबाट गाउँतर्फ ठूलो मात्रामा पैसा प्रवाह हुन्छ। यस्तो समयमा नयाँ नेपाली नोट सर्वसाधारणको हातमा पुर्‍याउँदा मुलुकभित्र नेपाली मुद्राको प्रयोग बढाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको थियो।

समय बित्दै जाँदा भने यो आर्थिक व्यवस्थापनसँग जोडिएको अभ्यास पारिवारिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको रूप लिन पुग्यो। दसैंमा टीका लगाएपछि दक्षिणा दिने तथा आफन्तबीच पैसा आदानप्रदान गर्ने चलनसँग नयाँ नोट पनि जोडियो।

धेरै चल्दा नोटको आयु घट्ने समस्या

चाडपर्वका समयमा नगदको प्रयोग अत्यधिक हुने भएकाले नोट छिट्टै पुरानो हुने गर्छ। पूजा, दक्षिणा तथा प्रत्यक्ष पैसाको कारोबारका कारण नोट मैलिने, च्यातिने र झुत्रिने समस्या बढी देखिन्छ।

राष्ट्र बैंकले चलनचल्तीका लागि अनुपयुक्त भएका नोट हटाएर नष्ट गर्दै आएको छ। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा मात्रै करिब ४ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरका पुराना नोट नष्ट गर्न पठाइएको थियो।

पछिल्लो समय पुराना नोटबाट खाना पकाउन प्रयोग हुने ब्रिकेटसमेत उत्पादन गरी बिक्री गर्ने अभ्यास पनि सुरु भएको छ।

राष्ट्र बैंकको अनुभवअनुसार साना दरका नोट तुलनात्मक रूपमा छिटो बिग्रिन्छन्। ५ र १० रुपैयाँका नोटको औसत आयु करिब तीन वर्ष रहने गरेको छ भने ५०० र १००० रुपैयाँका नोटको प्रयोग कम हुने भएकाले तिनको आयु करिब पाँच वर्षसम्म रहने गरेको बताइन्छ।

राष्ट्र बैंकले अहिले १ र २ रुपैयाँका नोट निष्कासन गर्दैन। दसैंका लागि प्रायः ५ रुपैयाँदेखि १०० रुपैयाँसम्मका साना दरका नोटको माग बढी हुने गरेको छ।

एउटा नोट छाप्न औसत करिब २ रुपैयाँ ५० पैसा खर्च हुने भएकाले नोट जतन गर्न राष्ट्र बैंकले सर्वसाधारणलाई आग्रह गर्दै आएको छ। नोट जलाउने, केरमेट गर्ने वा अनावश्यक रूपमा बिगार्नेलाई कानुनी कारबाहीको व्यवस्था पनि छ।

नयाँभन्दा सुकिला नोटमा जोड

पछिल्ला वर्षहरूमा राष्ट्र बैंकले ‘नयाँ नोट’ वितरणसँगै ‘सुकिला नोट’ प्रयोगलाई पनि प्राथमिकता दिन थालेको छ।

यस वर्ष पनि ठूलो संख्यामा नयाँ नोट बाँड्नेभन्दा आवश्यकताका आधारमा सटही सुविधा उपलब्ध गराउने नीति लिइएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले ग्राहकको मागअनुसार राष्ट्र बैंकबाट नयाँ नोट प्राप्त गरिसकेका छन्।

मौज्दात पर्याप्त रहेकाले सर्वसाधारणले बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखाबाट एक–दुई सेटसम्म नयाँ नोट लिन सक्नेछन्। थापाथलीस्थित राष्ट्र बैंकको कार्यालयबाट पनि सटही सुविधा उपलब्ध हुनेछ।

एटिएमबाट पनि सय रुपैयाँको नोट

यसपटकको व्यवस्थामा अर्को नयाँ पक्ष एटिएमसँग सम्बन्धित छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाको मागअनुसार एटिएमबाट १०० रुपैयाँ दरका नोट निकाल्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ।

यसअघि अधिकांश एटिएममा ५०० र १००० रुपैयाँका नोट मात्र उपलब्ध हुने गरेका थिए। दसैंमा साना दरका नोटको माग उच्च हुने भएकाले १०० रुपैयाँका नोट एटिएमबाटै निकाल्न मिल्ने व्यवस्था गर्न बैंकरहरूले सुझाव दिएका थिए।

यो व्यवस्थाले बैंकका काउन्टरमा हुने भीड कम गर्न तथा साना दरका नोटको माग व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

परम्परा उही, व्यवस्थापनको तरिका नयाँ

दसैंमा नयाँ नोट साट्ने अभ्यास झन्डै आठ दशकदेखि निरन्तर चलिरहेको छ। तर समयसँगै यसको व्यवस्थापन गर्ने तरिका भने परिवर्तन हुँदै गएको छ।

पहिले राष्ट्र बैंकले दसैंअघि निश्चित मिति तोकेर ठूलो परिमाणमा नयाँ नोट वितरण गर्थ्यो। त्यसपछि सुकिला नोटको प्रयोगलाई समेत प्रोत्साहन गर्न थालियो। अहिले भने सर्वसाधारणले आफूलाई पायक पर्ने बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट आवश्यकता अनुसार नोट साट्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ।

त्यसमा थप रूपमा १०० रुपैयाँका नोट एटिएमबाट निकाल्न सकिने सुविधा पनि थपिएको छ।

यसर्थ दसैंमा नयाँ नोट प्रयोग गर्ने परम्परा समाप्त भएको होइन, त्यसलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्‍याउने माध्यम र व्यवस्थापनको शैली मात्र परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।

राष्ट्र बैंकको गत साउनसम्मको तथ्यांकअनुसार बजारमा करिब ५ खर्ब १४ अर्ब रुपैयाँ बराबरको नगद चलनचल्तीमा थियो। दसैंका बेला नगदको माग अझ बढ्ने गर्छ। चाडपर्वका क्रममा बैंकिङ प्रणालीबाट बाहिरिएको अतिरिक्त रकम सामान्यतया करिब १५–२० दिनभित्र पुनः बैंकिङ प्रणालीमा फर्किने गर्छ।

यसरी हेर्दा दसैंमा नयाँ नोटको माग केवल सांस्कृतिक परम्परासँग मात्र सम्बन्धित विषय होइन। यो नेपाली मुद्राको इतिहास, नगदको माग, बैंकिङ प्रणालीको व्यवस्थापन र लामो समयदेखि समाजमा स्थापित चाडपर्वको अभ्याससँग समेत जोडिएको विषय हो।