म्याग्दी । शरद् ऋतु सुरु भएसँगै चिसो बढ्न थालेपछि म्याग्दीका हिमाली चरन क्षेत्रबाट घुम्ती गोठहरू बेँसीतर्फ झर्न थालेका छन्। वर्षायाममा हिमालको फेदीसम्म पुगेर पशुचौपाया चराउँदै आएका किसान अहिले गाउँनजिकका खर्कमा फर्कन थालेका हुन्। यससँगै जिल्लाका विभिन्न ग्रामीण बस्तीमा परम्परागत पशुपालनको गतिविधि बढेको छ।

हिमाली क्षेत्रमा पाइने पोषिलो घाँसलाई बुकी भनिन्छ भने गाईवस्तु तथा अन्य पशु राख्ने चरन क्षेत्रलाई खर्कका रूपमा चिनिन्छ। धौलागिरि गाउँपालिका–१ गुर्जाका हर्कवीर विकले फागुनेको बुकीमा तीन महिनासम्म पशु चराएपछि गोठलाई गाउँनजिक सारेको बताए।

वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएर ३५ वटा भैँसी पालन गर्दै आएका विकले हाल मकै भित्र्याइसकेको बारीमा गोठ राखेका छन्। कोदो भित्र्याएपछि मङ्सिर महिनामा गोठलाई बेँसीका फाँटतर्फ लैजाने परम्परा रहेको उनले बताए। लेकका चरन क्षेत्रमा घाँस खाएर मोटाएका गाईभैँसी, गोरु तथा भेँडाबाख्रालाई अगाडि लगाउँदै गोठाला आवश्यक खाद्यान्न र बन्दोबस्तीका सामग्री बोकेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्ने गर्छन्।

गुर्जाका राजिन छन्त्यालका अनुसार गोठहरू गाउँनजिक फर्किएसँगै बस्ती आसपासका पाखाबारीमा पशुचौपायाको चहलपहल बढेको छ। गाईगोरु, बाच्छाबाच्छी, भैँसी तथा भेँडाबाख्रा चरिरहेका दृश्य गाउँमा देखिन थालेका छन्। लामो समयसम्म लेकमा बसेर पशुपालन गर्ने गोठाला गाउँ फर्किएपछि मात्रै परिवारका सदस्यसँग भेटघाट गर्न पाउँछन्।

धौलागिरि गाउँपालिका–५ मल्कवाङका हिमबहादुर छन्त्यालले हिमाली बुकीको पोषिलो घाँसले पशु स्वस्थ र बलिया हुनुका साथै दूध उत्पादनमा समेत सहयोग पुग्ने बताए। खर्कमा ढुङ्गाको पर्खाल बनाएर त्यसमा काठ र निगाला तेर्स्याउने तथा त्रिपाल र पालको प्रयोग गरी अस्थायी गोठ निर्माण गर्ने गरिन्छ। ढोरपाटन शिकार आरक्ष, अन्नपूर्ण र धौलागिरि हिमाल आसपासका क्षेत्रमा पनि यस्तो परम्परागत पशुपालन प्रचलित छ।

म्याग्दीका धौलागिरि, रघुगङ्गा र अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका विभिन्न बस्तीमा किसानले घुम्ती गोठको अभ्यासलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। धौलागिरि गाउँपालिकाका गुर्जा, लुलाङ, लमसुङ, खोरिया, मुना, दर, मुदी, खिवाङ, फलियागाउँ र मल्कवाङमा यस्तो पशुपालन गरिन्छ। रघुगङ्गा गाउँपालिकाका कुइनेखानी, पात्लेखर्क, मङ्गलेखानी, चिमखोला, दग्नाम र ठाडाखानी तथा अन्नपूर्ण गाउँपालिकाका दोवा, दाना, नारच्याङ, पाउद्वार, शिख र राम्चेका किसान पनि यस परम्परामा आबद्ध छन्।

घुम्ती गोठको अभ्यास पशुपालनमा मात्र सीमित छैन। बेँसीका खेतबारीमा गोठ सारेर पशुको मल प्रयोग गर्दा माटोको उर्वराशक्ति बढाउन मद्दत पुग्छ। यसले परम्परागत कृषि प्रणाली र पशुपालनबीचको सम्बन्धलाई पनि कायम राखेको छ।

यद्यपि, युवा पुस्तामा पशुपालनप्रतिको आकर्षण घट्दै जानु र वैदेशिक रोजगारीमा जाने क्रम बढ्नुले घुम्ती गोठमा आधारित जीवनशैलीलाई चुनौती थपेको छ। धौलागिरि गाउँपालिका–४ का कीर्तबहादुर घर्तीले परम्परागत पशुपालनलाई निरन्तरता दिन कठिन हुँदै गएको बताए। उनका अनुसार पुर्खौँदेखि चल्दै आएको पशुपालनको ज्ञान, स्थानीय चरन क्षेत्रको उपयोग र यससँग जोडिएको जीवनशैली संरक्षण गर्नु अहिलेको आवश्यकता बनेको छ।

म्याग्दीका गाउँमा लेकबाट बेँसी झर्ने घुम्ती गोठले परम्परागत पशुपालन अझै जीवित रहेको देखाउँछन्। तर, नयाँ पुस्तालाई यस पेसातर्फ आकर्षित गर्न नसकेमा स्थानीय सीप र पुर्ख्यौली पशुपालन पद्धति क्रमशः लोप हुने जोखिम बढ्दै गएको छ।