नेपालका हिमनदी बन्दैछन् जोखिमका केन्द्र, भविष्यमा अझ ठूला बाढीको खतरा

जेसन गली

नेपालमा पछिल्लो समय देखिएका विनाशकारी बाढी र पहिरोका घटनाले हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो जोखिमलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनका कारण तीव्र गतिमा पग्लिरहेका हिमनदी र तिनबाट निर्माण भइरहेका हिमताल भविष्यमा अझ ठूलो विपत्तिको कारण बन्न सक्छन्।

अमेरिकी भूगर्भशास्त्री जेसन गलीले नेपालमा दुई दशकभन्दा बढी समय हिमनदीको अध्ययन गर्दा हिमताल विस्तार हुने क्रम आफ्नै आँखाले देखेको बताएका छन्। उनका अनुसार तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी खुम्चिँदै गएका छन् भने त्यसबाट निस्किएको पानी मोरेन अर्थात् ढुंगा, माटो र बालुवाका प्राकृतिक बाँधले थुनेर ठूला ताल बन्न थालेका छन्।

यस्ता ताल कुनै पनि बेला प्राकृतिक बाँध फुटेर तल्लो क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी ल्याउन सक्ने जोखिममा हुन्छन्। हिमताल आफैं विस्फोट भएर बाढी आउनुका साथै पहिरो, हिमपहिरो वा हिमनदीको ठूलो भाग खस्दा पनि पानी र चट्टानको शक्तिशाली बहाव सिर्जना हुन सक्छ।

पछिल्लो विनाशकारी घटनामा ठूलो हिमनदीको हिस्सा करिब ४ हजार फिट तल खसेर भोटेकोशीको सहायक नदीमा पुगेको र त्यसबाट शक्तिशाली बाढी आएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ। हिमनदीको ठूलो भाग खस्दा उत्पन्न कम्पनका कारण सुरुमा त्यसलाई भूकम्पसमेत ठानिएको थियो। त्यसपछि आएको चट्टान र पानीको भेलले तल्लो क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो।

वैज्ञानिकका लागि यो घटना केही असामान्य पनि देखिएको छ। सामान्यतया हिमताल फुट्दा आउने बाढीमा ठूलो तालको भूमिका देखिन्छ। तर यस घटनामा त्यस्तो विशाल हिमतालको प्रत्यक्ष प्रमाण नदेखिएकाले यसको कारणबारे थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताइएको छ।

हिमताल विस्तार हुँदै जाँदा बढ्दो जोखिम

हिमालयमा हजारौं हिमताल छन्। तापक्रम बढ्दै जाँदा नयाँ ताल बन्ने र पुराना ताल विस्तार हुने क्रम तीव्र भएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। कमजोर प्राकृतिक बाँधले थामेका यस्ता ताल तल्लो भेगमा बसोबास गर्ने समुदायका लागि गम्भीर जोखिम बन्न सक्छन्।

खुम्बु क्षेत्रको ङोजुम्पा हिमनदी यसको उदाहरण हो। दुई दशकअघि सानो र साँघुरो पानीको पोखरी रहेको स्थान विस्तार हुँदै अहिले करिब ७५० फिट चौडा र ८५० फिट लामो हिमतालमा परिणत भएको छ।

हिमनदीमाथि जम्मा हुने कालो रङको लेदो तथा चट्टानी पदार्थले सूर्यको ताप सोस्ने भएकाले वरपरको बरफ पग्लिने गति अझ बढ्न सक्छ। पग्लिएको पानी हिमनदीभित्र पस्दा सुरुङ र खाली ठाउँ निर्माण हुने तथा ती संरचना भत्किँदा थप पानी जम्मा हुने खाल्डा बन्ने प्रक्रिया दोहोरिन सक्छ। यसले हिमताल विस्तारको जोखिम झनै बढाउँछ।

इम्जा हिमताल पनि ठूलो जोखिमको उदाहरण

खुम्बु क्षेत्रको इम्जा हिमताल हिमनदी पग्लिएर बनेको ठूलो तालको अर्को उदाहरण हो। सन् १९५० को दशकका तस्बिरमा केही साना पोखरी मात्र देखिने यो क्षेत्रमा समयसँगै पानीको क्षेत्र तीव्र रूपमा फैलिएको थियो।

सन् २०२१ सम्म आइपुग्दा तल्लो इम्जा हिमनदीको ठूलो हिस्सा हिमतालमा परिणत भइसकेको थियो। ताल करिब १.७ माइल लामो र ०.४ माइल चौडा रहेको बताइएको छ।

ताललाई बरफ, बालुवा र चट्टानबाट बनेको कमजोर प्राकृतिक बाँधले थामेको थियो। जोखिम कम गर्न सन् २०१६ मा नेपाली सेनाले तालको पानीको सतह घटाउने उद्देश्यले करिब ११ फिट गहिरो निकास मार्ग निर्माण गरेको थियो।

नेपालमा मात्रै होइन, चीन–नेपाल सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा पनि विगत एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि हिमनदीसँग सम्बन्धित दुर्घटनाहरू हुँदै आएका छन्।

भविष्यमा जोखिम अझ बढ्न सक्ने चेतावनी

जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालय, हिन्दुकुश, काराकोरम, पामिर र तियानसान क्षेत्रका हिमनदी निरन्तर खुम्चिँदै गएमा हिमतालको संख्या र आकार दुवै बढ्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको चेतावनी छ।

कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन नियन्त्रणमा उल्लेख्य सुधार नआएमा यो शताब्दीको अन्त्यसम्म एसियाका उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका ठूलो हिस्सा हिमनदी नष्ट हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। त्यससँगै हिमताल विस्फोट र हिमनदीजन्य बाढीको जोखिम पनि बढ्नेछ।

भूगर्भशास्त्री गलीका अनुसार अहिले देखिएका घटनालाई छुट्टाछुट्टै प्राकृतिक विपत्ति मात्र मानेर पुग्दैन। हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको तीव्र वातावरणीय परिवर्तनले भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिने सम्भावना बढाइरहेको छ।

यसकारण हिमतालको नियमित निगरानी, जोखिम क्षेत्रको पहिचान, पूर्वसूचना प्रणाली र तल्लो तटीय बस्तीको सुरक्षित व्यवस्थापनमा तत्काल ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

(द न्युयोर्क टाइम्सबाट। जेसन गली युनिभर्सिटी अफ साउथ फ्लोरिडाका भूगर्भशास्त्रका प्राध्यापक हुन्)