चराको चिरबिराहट किन यति प्रिय लाग्छ ? वैज्ञानिकले खोजे कारण

काठमाडौं । बिहान आँखा खुल्दा सुनिने चराको चिरबिराहट होस् वा पार्कमा हिँड्दा वरिपरिबाट आउने चराको मधुर आवाज—यस्ता प्राकृतिक ध्वनिले धेरै मानिसलाई सहजै आनन्दित बनाउँछन्। तर सबै चराको आवाज उस्तै प्रिय लाग्दैन। आखिर किन केही चराको गीत सुन्दा मन रमाउँछ र केहीको आवाज भने त्यति आकर्षक लाग्दैन?

जर्मनीको ट्युबिङ्गेन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै चराका आवाजका विभिन्न विशेषता र मानिसको रुचिबीचको सम्बन्ध अध्ययन गरेका छन्। अध्ययनले आवाजको तीव्रता, फ्रिक्वेन्सीको दायरा र ध्वनिको जटिलताजस्ता पक्षले मानिसलाई चराको गीत कति मनमोहक लाग्छ भन्नेमा भूमिका खेल्ने देखाएको छ।

कम आवाज र जटिल धुन बढी रुचाइयो

अनुसन्धानमा मानिसहरूले तुलनात्मक रूपमा कम तीव्रता भएका र साँघुरो फ्रिक्वेन्सी दायराका चराका आवाज बढी रुचाएको पाइएको छ। त्यस्तै, अपेक्षाकृत जटिल संरचना भएका गीतले पनि उच्च मनमोहकता अंक पाए।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार चराका गीतको आनन्द लिन मानिसलाई उक्त चरा वा उसको व्यवहारबारे विशेष जानकारी हुनु आवश्यक छैन। अध्ययनमा सहभागीलाई चरासम्बन्धी कति ज्ञान थियो भन्ने कुराले उनीहरूको रुचिमा उल्लेख्य प्रभाव पारेन।

अध्ययनकी प्रमुख लेखिका तथा ट्युबिङ्गेन विश्वविद्यालयकी जीवविज्ञान प्राध्यापक डा. नादिन काल्बका अनुसार चराको गीतबाट प्राप्त हुने आनन्द केवल हामीले के सुनिरहेका छौँ भन्ने जानकारीमा निर्भर हुँदैन। यसको पछाडि ध्वनिसँग सम्बन्धित अझ आधारभूत मानवीय प्रतिक्रिया हुन सक्ने अध्ययनले संकेत गरेको छ।

उनका अनुसार कुनै एउटा ध्वनिगत विशेषताले मात्र चराको गीतलाई मनमोहक बनाउँदैन। विभिन्न विशेषताको संयोजनले आवाजलाई मानिसका लागि आकर्षक बनाउन सक्छ।

१२३ प्रजातिका आवाज सुनाइयो

अनुसन्धानकर्ताहरूले ८४ जनालाई १२३ प्रजातिका जंगली चराका रेकर्ड गरिएका आवाज सुनाए। सहभागीलाई प्रत्येक आवाज कति मनमोहक लाग्यो भनेर मूल्याङ्कन गर्न लगाइएको थियो।

यस क्रममा युरेसियन ब्ल्याकबर्ड (चाँचर) सबैभन्दा बढी रुचाइएको चराका रूपमा देखियो। उसले पाँचमध्ये औसत ४.५२ अंक प्राप्त गर्‍यो। बगैँचा, पार्क र वन क्षेत्रमा सामान्य रूपमा देखिने यो चराको गीत मधुर र बाँसुरीको धुनजस्तो सुनिने बताइन्छ।

युरोपियन गोल्डफिन्चले ४.२६ अंक, युरोपियन रोबिनले ४.०४ अंक र ब्लु टिटले ३.९२ अंक प्राप्त गरे।

यसको विपरीत बार्न आउल अर्थात् गोठे लाटोकोसेरोको आवाज सबैभन्दा कम मनमोहक मानियो। उसले पाँचमध्ये औसत १.३२ अंक मात्र पायो। यसको आवाज केही रुखो तथा चर्को सुनिने भएकाले सहभागीले कम रुचाएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ।

सरल आवाज होइन, जटिल गीत पनि प्रिय

अध्ययनको एउटा रोचक निष्कर्ष चराको गीत जति जटिल भयो, मानिसले त्यति नै कम मन पराउँछन् भन्ने सामान्य अनुमानसँग मेल खाएन।

अनुसन्धानका वरिष्ठ लेखक डा. क्रिस्टोफ रान्डलरका अनुसार सहभागीले जटिल संरचना भएका चराका गीतलाई पनि उच्च अंक दिएका थिए।

उनका अनुसार मानिसलाई सहज रूपमा दोहोरिने र सरल आवाज मनपर्ला भन्ने अनुमान हुन सक्छ। तर अध्ययनको नतिजाले त्यसको विपरीत देखाएको छ।

यसले मानिसको ध्वनि रुचि केवल सरलता वा दोहोरिनेसँग मात्र सम्बन्धित छैन भन्ने संकेत गर्छ।

चराको गीतले वातावरणलाई पनि प्रभाव पार्छ

अनुसन्धानकर्ताहरूले यो अध्ययनलाई प्राकृतिक वातावरण र सहरी योजना निर्माणसँग पनि जोडेर हेरेका छन्।

पार्क, सहरी हरित क्षेत्र तथा मानिसहरू आराम गर्न जाने सार्वजनिक स्थानको डिजाइन गर्दा दृश्य सौन्दर्यसँगै त्यहाँ सुनिने ध्वनिलाई पनि ध्यान दिन सकिने उनीहरूको भनाइ छ।

सहरी क्षेत्रमा ध्वनि प्रदूषण घटाउनु महत्त्वपूर्ण भए पनि मानिसले कुन प्रकारका प्राकृतिक आवाज सुन्न पाउँछन् भन्ने विषय पनि वातावरणीय योजनाको हिस्सा बन्न सक्ने अध्ययनले संकेत गरेको छ।

वरिष्ठ लेखक रान्डलरका अनुसार चराले के सन्देश दिइरहेको छ भन्ने नबुझे पनि मानिसको ध्यान उसको आवाजतर्फ जान सक्छ। यस्तो आवाजले सकारात्मक भावना उत्पन्न गर्नुका साथै वरपरको जैविक विविधताप्रति मानिसलाई सचेत बनाउन सक्छ।

‘सुन्दर’ आवाजको एउटै सूत्र छैन

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार मानिसलाई मनपर्ने चराको गीतका लागि कुनै एउटै निश्चित सूत्र भने छैन।

काल्बका अनुसार ब्ल्याकबर्ड, विलो वार्बलर र ब्ल्याकक्यापका गीतको संरचना फरक–फरक भए पनि तीनै प्रजातिका आवाजले उच्च मनमोहकता अंक पाए।

यसको अर्थ मानिसको ध्वनि रुचि एउटै विशेषताले निर्धारण गर्दैन। फ्रिक्वेन्सी, आवाजको तीव्रता, ध्वनिको संरचना र यी पक्षबीचको संयोजनले भूमिका खेल्ने देखिएको छ।

व्यक्तिगत अनुभव पनि जोडिन्छ

चराको आवाजप्रतिको मानिसको धारणा जैविक पक्षमा मात्र सीमित नहुने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ। व्यक्तिगत अनुभवले पनि आवाजप्रतिको अनुभूति फरक पार्न सक्छ।

चरासम्बन्धी अनुसन्धानमा संलग्न वैज्ञानिकहरूका अनुसार आफूले परिचित ठाउँमा परिचित चराको आवाज सुन्दा मानिसमा विशेष भावनात्मक प्रतिक्रिया उत्पन्न हुन सक्छ।

यसकारण कुनै व्यक्तिलाई अत्यन्त मधुर लाग्ने चराको आवाज अर्को व्यक्तिलाई त्यति आकर्षक नलाग्न सक्छ।

मन नपर्ने चरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण

अनुसन्धानले एउटा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि औँल्याएको छ—मानिसलाई कुनै चराको आवाज कम मनपर्दैमा त्यो चरा प्रकृतिका लागि कम महत्वपूर्ण हुँदैन।

मानिसलाई मन पर्ने मधुर गीत गाउने चरामा मात्र संरक्षणको ध्यान केन्द्रित गर्दा पारिस्थितिक प्रणालीका अन्य प्रजाति ओझेलमा पर्न सक्ने चेतावनी अनुसन्धानसँग जोडिएका वैज्ञानिकहरूले दिएका छन्।

प्रकृतिमा हरेक चराको आ–आफ्नै भूमिका हुन्छ। त्यसैले मानिसको सौन्दर्यबोध र पारिस्थितिक महत्त्वलाई एउटै मापदण्डबाट हेर्न मिल्दैन।

अन्ततः चराको चिरबिराहट मनमोहक लाग्नु केवल ‘सुन्दर आवाज’ सुनेको अनुभव मात्र नहुन सक्छ। ध्वनिको प्रकृति, मानिसको मस्तिष्कले त्यसलाई ग्रहण गर्ने तरिका, व्यक्तिगत अनुभव र प्राकृतिक वातावरणसँगको सम्बन्धले त्यस अनुभूतिलाई आकार दिन सक्छ।

सायद यही कारण हो—बिहानको शान्त वातावरणमा कतैबाट आएको चराको मधुर आवाजले हामीलाई केही क्षणका लागि व्यस्त दिनचर्याबाट अलग गराएर प्रकृतितर्फ फर्काइदिन्छ। एजेन्सीको सहयोगमा