तिलौराकोटको संरक्षण क्षेत्र विस्तार हुँदै, बौद्ध पर्यटनमा नयाँ सम्भावनाको खोजी

कपिलवस्तु । राजकुमार सिद्धार्थले जीवनका २९ वर्ष बिताएको स्थलका रूपमा चिनिने तिलौराकोटलाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध पर्यटनको महत्वपूर्ण गन्तव्य बनाउने प्रयाससँगै यसको संरक्षण क्षेत्र विस्तार गरिने भएको छ।

पुरातत्व विभागले तिलौराकोटको प्राचीन किल्ला आसपासका थप जग्गा अधिग्रहण प्रक्रिया अघि बढाएको छ। किल्ला परिसरबाहिर गरिएको उत्खनन तथा भू–भौतिक सर्वेक्षणबाट प्राचीन संरचनाका अवशेष भेटिएपछि ती क्षेत्रलाई समेत संरक्षणको दायरामा ल्याउन लागिएको हो।

तिलौराकोट अहिले पनि गौतम बुद्धसँग सम्बन्धित प्रमुख ऐतिहासिक स्थलका रूपमा देश तथा विदेशबाट आउने पर्यटकको आकर्षणमा पर्दै आएको छ। यसको पुरातात्विक क्षेत्र विस्तार र व्यवस्थित संरक्षणले भविष्यमा कपिलवस्तुलाई बौद्ध पर्यटनको अझ ठूलो केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

विभागका प्रमुख पुरातत्व अधिकृत सन्दीप खनालका अनुसार साविक मालपारा–१-ख र मालपारा–४-क अन्तर्गतका विभिन्न कित्ता जग्गा अधिग्रहण गरिनेछ। पुरातात्विक महत्वका संरचना तथा अवशेष भेटिएका स्थानलाई सुरक्षित राख्न जग्गा आवश्यक परेको उनले बताए।

किल्लाबाहिर पनि भेटिए प्राचीन संरचनाका प्रमाण

तिलौराकोटको महत्व केवल अहिले देखिने किल्ला तथा भग्नावशेषमा सीमित नरहेको पछिल्ला अध्ययनले देखाएका छन्। किल्ला आसपास गरिएको उत्खनन र भू–भौतिक सर्वेक्षणबाट जमिनमुनि रहेका पुराना संरचनाका प्रमाण भेटिएका छन्।

यस्ता अवशेषको थप अनुसन्धान, उत्खनन र संरक्षणका लागि क्षेत्र खुला राख्नुपर्ने भएकाले सरकारले थप जग्गा आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउन लागेको हो।

यसबाट तिलौराकोटको पुरातात्विक स्वरूपलाई एकीकृत रूपमा संरक्षण गर्न सकिने विभागको विश्वास छ।

विश्वसम्पदा सूचीको तयारी

तिलौराकोटलाई युनेस्कोको विश्वसम्पदा सूचीमा समावेश गराउने प्रयासका रूपमा पनि संरक्षण र अनुसन्धानलाई अघि बढाइएको छ।

विश्वसम्पदा सूचीमा समावेश हुनका लागि कुनै पनि सम्पदाको ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्वसँगै त्यसको संरक्षण, व्यवस्थापन र प्रामाणिकता महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले तिलौराकोट आसपासका पुरातात्विक क्षेत्र पहिचान गरी संरक्षण गर्नु अहिलेको प्राथमिकतामा परेको छ।

थप जग्गा अधिग्रहणपछि पुरातात्विक अवशेषको विस्तृत अध्ययन र संरक्षणसँगै पर्यटकका लागि सम्पदा क्षेत्रलाई व्यवस्थित बनाउने आधारसमेत तयार हुने विभागको भनाइ छ।

कपिलवस्तुको पर्यटन नक्सा बदल्ने अवसर

तिलौराकोटलाई केन्द्रमा राखेर कपिलवस्तुमा बौद्ध पर्यटनको ठूलो सम्भावना छ। बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीबाट नजिक रहेको तिलौराकोटलाई लुम्बिनी भ्रमणसँग जोड्न सके अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउन सकिने सम्भावना छ।

तिलौराकोटसँगै प्राचीन कपिलवस्तु क्षेत्रका अन्य पुरातात्विक तथा धार्मिक स्थललाई एउटै पर्यटन मार्गमा जोड्न सके नेपाल आउने बौद्ध धर्मावलम्बी तथा इतिहास र पुरातत्वमा रुचि राख्ने पर्यटकका लागि नयाँ गन्तव्य विकास हुन सक्छ।

त्यसका लागि भने उत्खनन र संरक्षणसँगै पर्यटकमैत्री पूर्वाधार, सूचना प्रणाली, व्याख्या केन्द्र, स्थानीय समुदायको सहभागिता र सम्पदा क्षेत्रमा व्यवस्थित भ्रमण व्यवस्थापन आवश्यक हुनेछ।

थप जग्गा अधिग्रहणलाई यही दीर्घकालीन योजनाको एउटा महत्वपूर्ण चरणका रूपमा हेरिएको छ।

तिलौराकोटको माटोमुनि लुकेका प्राचीन संरचना बाहिर ल्याउने र तिनलाई भावी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्ने कामसँगै अब त्यस इतिहासलाई विश्वभरका पर्यटकसम्म पुर्‍याउने चुनौती पनि जोडिएको छ।

यदि संरक्षण र पर्यटन विकासबीच उचित सन्तुलन कायम गर्न सकियो भने तिलौराकोट केवल पुरातात्विक स्थलमा सीमित नरही नेपालको प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।