कर्णालीमा पर्यटकको चहलपहल बढ्दो, करोडौँका पर्यटन आयोजना अझै सुस्त

 सुर्खेत। प्राकृतिक सौन्दर्य, धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक सम्पदा र साहसिक पर्यटनका लागि परिचित कर्णाली प्रदेशमा पछिल्ला सात आर्थिक वर्षमा ५ लाख ४० हजार ७२८ आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकले विभिन्न गन्तव्यको भ्रमण गरेका छन्। तर, पर्यटक आकर्षित गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएका पूर्वाधार निर्माणका कतिपय आयोजना भने अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेका छैनन्

उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्रालयको तथ्याङ्कले कर्णालीका पर्यटकीय स्थलप्रति आकर्षण रहेको देखाए पनि त्यसलाई दिगो पर्यटन विकास र स्थानीय आर्थिक लाभमा रूपान्तरण गर्न थप प्रयास आवश्यक रहेको संकेत गर्छ।

मन्त्रालयका अनुसार सुर्खेतको बुलबुले ताल सबैभन्दा बढी पर्यटकले भ्रमण गरेका गन्तव्यमा परेको छ। यहाँ सात आर्थिक वर्षमा २ लाख ९४ हजार ४०१ जना पुगेका छन्। त्यस्तै, प्रदेश शहीद पार्कमा १ लाख ४० हजार ३०० जनाले भ्रमण गरेका छन्।

मुगुको रारातालमा २४ हजार ९३१, सल्यानको कुपिण्डे दहमा करिब ११ हजार, डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो तालमा ७ हजार २२८ र सुर्खेतको काँक्रेविहारमा ५ हजार ४६८ जना पुगेको मन्त्रालयको विवरणमा उल्लेख छ।

यसैगरी, हुम्लामा हवाई मार्गबाट ४ हजार ५८९ जना पुगेका छन् भने सुर्खेतको बयलकाँडामा २१५ जनाले प्याराग्लाइडिङ गरेका छन्। यी तथ्याङ्कले कर्णालीमा प्राकृतिक र सांस्कृतिक पर्यटनसँगै साहसिक गतिविधिको सम्भावना पनि रहेको देखाउँछन्।

उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरणमन्त्री कल्याणी खड्काले पर्यटन क्षेत्रको विकासका लागि प्रदेश सरकारले बजेट विनियोजन गर्दै आएको बताएकी छन्। उनका अनुसार पर्यटकीय स्थलको संरक्षण, पूर्वाधार निर्माण, प्रचारप्रसार र पर्यटक आकर्षित गर्ने कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

१० जिल्लाका पर्यटकीय गन्तव्यलाई समेटेको गुरुयोजना

कर्णाली प्रदेश पर्यटन गुरुयोजना (२०७७/७८–२०८६/८७) ले प्रदेशका १० वटै जिल्लाका प्रमुख पर्यटकीय स्थललाई समेटेको छ। पर्यटन उत्पादनको विकास, भौतिक पूर्वाधार विस्तार, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षण, स्थानीय समुदायको सहभागिता र बजार व्यवस्थापनलाई गुरुयोजनाले प्राथमिकतामा राखेको छ।

गुरुयोजनामा सल्यानको कुपिण्डे दह, डोल्पाको शे–फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा बाला त्रिपुरासुन्दरी, जुम्लाको सिंजा सभ्यता तथा दुडुल स्तुपा र हुम्लाको लिमी उपत्यकालाई प्रमुख गन्तव्यका रूपमा समेटिएको छ।

त्यसैगरी, मुगुको राराताल, रारा–शे–फोक्सुण्डो पदयात्रामार्ग, कालिकोटको पचाल झरना, जाजरकोटको खलङ्गा दरबार क्षेत्र, दैलेखको पञ्चकोशी धार्मिक क्षेत्र र सुर्खेतको काँक्रेविहार तथा देउती बज्यै पनि पर्यटन विकासका सम्भावनायुक्त स्थल हुन्।

रुकुम पश्चिमको गोतामकोट–चित्रिपाटन साहसिक पदमार्गसहित सुर्खेतका विभिन्न ताल, गुफा, पार्क र प्राकृतिक क्षेत्रलाई समेत पर्यटन विकासको योजनामा समेटिएको छ।

हिमाली पदमार्गबाट पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने सम्भावना

कर्णालीमा साहसिक पर्यटन विस्तारका लागि ग्रेट हिमालयन ट्रेलअन्तर्गत उपल्लो, मध्य र तल्लो कर्णालीका पदयात्रामार्ग पहिचान गरिएका छन्। यी मार्गले डोल्पा, मुगु, हुम्ला, जुम्ला, कालिकोट, जाजरकोट र रुकुम पश्चिमका विभिन्न क्षेत्रलाई जोड्ने लक्ष्य राखेका छन्।

रारातालदेखि शे–फोक्सुण्डोसम्मको पदयात्रा, शे–फोक्सुण्डो हुँदै धो ताराप र मुस्ताङको सीमातर्फ पुग्ने मार्ग तथा रुकुम पश्चिमबाट जाजरकोट र कालिकोट हुँदै खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जसम्म जोडिने पदमार्ग साहसिक पर्यटनका आकर्षक विकल्प बन्न सक्छन्।

यस्ता मार्ग व्यवस्थित गर्न सके पर्यटकको बसाइ अवधि बढाउनुका साथै स्थानीय होटल, होमस्टे, यातायात, पथप्रदर्शक र स्थानीय उत्पादनको व्यवसाय विस्तार गर्न सकिन्छ। तर, त्यसका लागि सुरक्षित पदमार्ग, सञ्चार सुविधा, उद्धार सेवा, नियमित मर्मत र आधारभूत पर्यटकीय सुविधाको व्यवस्था अपरिहार्य छ।

करोडौँका आयोजना, प्रगति भने अपेक्षाभन्दा कमजोर

कर्णालीमा पर्यटन पूर्वाधार विकासका लागि करोडौँ रुपैयाँका बहुवर्षीय आयोजना सञ्चालनमा छन्। तथापि, मन्त्रालयको विवरणअनुसार केही आयोजनामा भौतिक तथा वित्तीय प्रगति अपेक्षाअनुसार हुन सकेको छैन।

सुर्खेतको काँक्रेविहार वरिपरि पर्खाल निर्माण आयोजनाको भौतिक प्रगति ५५ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ५० प्रतिशत छ। २०७८ चैत १२ गते सम्झौता भएको यस आयोजनाको सम्झौता रकम १ करोड १८ लाख ५४ हजार रुपैयाँभन्दा बढी छ। यसको म्याद तीन पटक थप गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।

मुगुको रारा पर्यटकीय पूर्वाधार निर्माणका लागि ४ करोड ५२ लाख ९१ हजार रुपैयाँभन्दा बढीको सम्झौता भएको छ। तर, आयोजनाको भौतिक प्रगति २० प्रतिशतमा सीमित हुँदा वित्तीय प्रगति ३२ प्रतिशत पुगेको छ। २०८३ असार मसान्तसम्मको अवधि उल्लेख गरिएको यस आयोजनामा म्याद थपको प्रक्रिया चलिरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ।

रुकुम पश्चिमको खारा जनयुद्ध संग्रहालय निर्माणमा १ करोड २८ लाख ९६ हजार ७९३ रुपैयाँको सम्झौता भएको छ। आयोजनाको भौतिक प्रगति ५८ प्रतिशत र वित्तीय प्रगति ५० प्रतिशत छ। २०८२ असार मसान्तमा म्याद समाप्त भएको यस आयोजनाको समयावधि दुई पटक थप गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।

त्यस्तै, सुर्खेतको चौहान पार्क निर्माणका लागि २ करोड २८ लाख ९७ हजार रुपैयाँभन्दा बढीको सम्झौता भएको छ। यसको भौतिक प्रगति ३० प्रतिशत र वित्तीय प्रगति २५ प्रतिशत छ। आयोजनाको अवधि २०८४ असार मसान्तसम्म रहेको मन्त्रालयको विवरणमा उल्लेख छ।

यी विवरणले पर्यटन क्षेत्रमा बजेट खर्च भइरहे पनि सबै आयोजनाको निर्माणले समान गति लिन नसकेको देखाउँछन्। विशेषगरी राराजस्तो प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यमा पूर्वाधार निर्माण सुस्त हुँदा पर्यटकलाई उपलब्ध गराउन सकिने सुविधाको विस्तारमा असर पर्न सक्छ।

कुपिण्डे संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि बजेट

सल्यानको कुपिण्डे क्षेत्रको जलाधार संरक्षण तथा पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि ३ करोड ६० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ। मन्त्रालयको विवरणअनुसार कार्यक्रमको काम सुरु गर्ने तयारी गरिएको छ।

यसैगरी, पर्यटक तथा दर्शकसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्न १ करोड रुपैयाँ छुट्याइएको मन्त्री खड्काले बताएकी छन्।

पर्यटन क्षेत्रका लागि बजेट छुट्याउनु महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यसको समयमै कार्यान्वयन, खर्चको पारदर्शिता र लगानीअनुसार प्राप्त उपलब्धिको मूल्याङ्कन उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। निर्माणमा ढिलाइ हुँदा पर्यटकीय स्थलमा सुविधा विस्तार गर्ने योजना प्रभावित हुनुका साथै लगानीको प्रतिफल प्राप्त हुन पनि समय लाग्न सक्छ।

पर्यटक बढे, स्थानीय अर्थतन्त्रमा लाभ पुर्‍याउने चुनौती

कर्णालीमा पर्यटकको आगमन र पर्यटकीय गन्तव्यको विविधता पर्यटन विकासका सकारात्मक आधार हुन्। तर, पर्यटकको कुल संख्या बढ्नु मात्रले पर्यटन क्षेत्रको वास्तविक उपलब्धि मापन हुँदैन। पर्यटकको बसाइ अवधि, खर्च, स्थानीय रोजगारी र समुदायले प्राप्त गर्ने आर्थिक लाभ पनि महत्त्वपूर्ण सूचक हुन्।

गुरुयोजनाले पहिचान गरेका गन्तव्यमा पूर्वाधार विस्तार, सम्पदा संरक्षण, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, स्थानीय समुदायको सहभागिता र प्रभावकारी प्रचारप्रसार गर्न सके पर्यटनलाई प्रदेशको अर्थतन्त्रसँग थप मजबुत रूपमा जोड्न सकिन्छ।

यसका लागि निर्माणाधीन आयोजना समयमै सम्पन्न गर्ने, बजेटको प्रभावकारी उपयोग गर्ने र पर्यटकीय स्थलमा आवश्यक सेवा तथा सुविधा उपलब्ध गराउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ। कर्णालीले पर्यटनबाट अपेक्षित लाभ लिन पर्यटकको संख्या बढाउने प्रयाससँगै करोडौँ रुपैयाँको लगानीलाई देखिने उपलब्धि र स्थानीय जनताको आम्दानीमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने चुनौती छ।