पनौतीदेखि तेमालसम्म बुद्ध–सर्किट : धार्मिक पर्यटनसँगै नयाँ गन्तव्यको खोजी

काठमाडौं । काभ्रेपलाञ्चोकको दक्षिण–पूर्वी भूभागमा रहेका पनौती, नमोबुद्ध र तेमाल अब छुट्टाछुट्टै धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा मात्र सीमित नरहने भएका छन्। यी तीन क्षेत्रलाई एउटै पर्यटन मार्गमा जोडेर ‘बुद्ध–सर्किट’ विकास गर्ने योजना अघि बढेसँगै काभ्रेको पर्यटन नक्सामा नयाँ गन्तव्य थपिने सम्भावना बढेको छ।

ऐतिहासिक पनौतीदेखि बौद्ध धर्मावलम्बीको महत्वपूर्ण तीर्थस्थल नमोबुद्ध हुँदै तेमालसम्म पुग्ने यो परिपथले धार्मिक पर्यटनसँगै संस्कृति, इतिहास, पदयात्रा, प्रकृति र स्थानीय जीवनशैलीलाई एउटै पर्यटन उत्पादनका रूपमा जोड्ने लक्ष्य लिएको छ।

यसका लागि संघीय सरकारले २५ करोड रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ। क्रमागत बजेटमार्फत योजना सम्पन्न गर्ने तयारी रहेको काभ्रेपलाञ्चोकका सांसद मधु चौलागाईंले बताएका छन्।

पनौती–नमोबुद्ध : आठ किलोमिटरको पर्यटन मार्ग

बुद्ध–सर्किटको पहिलो चरणमा पनौतीको डबलीदेखि नमोबुद्धसम्मको करिब आठ किलोमिटर सडकलाई आकर्षक पर्यटकीय मार्गका रूपमा विकास गर्ने योजना छ। पहिलो चरणमा १० करोड रुपैयाँ खर्च गरिनेछ।

सडकको दायाँबायाँ बुद्धसँग सम्बन्धित भौतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा निर्माण गरिनेछन्। विभिन्न स्थानमा माने, चैत्य र लाफिङ बुद्धका प्रतिमा राखिनेछन् भने पर्यटकलाई त्यस क्षेत्रको इतिहास, संस्कृति र बौद्ध दर्शनबारे जानकारी दिने थान्कालगायत सूचना बोर्ड स्थापना गरिनेछ।

यसले अहिले नियमित आवागमनका लागि प्रयोग भइरहेको सडकलाई नै पर्यटन अनुभवसँग जोड्नेछ। पर्यटकले केवल एउटा गन्तव्य पुग्नेभन्दा बाटोमै रहेका धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक पक्ष अवलोकन गर्न सक्ने गरी मार्ग विकास गर्ने अवधारणा अघि सारिएको छ।

नमोबुद्धबाट तेमालसम्म विस्तार

बुद्ध–सर्किट नमोबुद्धमा मात्र रोकिने छैन। नमोबुद्ध–भकुण्डेबेँसी हुँदै तेमालसम्मको करिब २५ किलोमिटर क्षेत्रलाई समेत यही पर्यटन परिपथमा समेट्ने योजना छ।

यस खण्डमा पनि सडक आसपास बुद्धसँग सम्बन्धित संरचना, माने, चैत्य, बुद्धमूर्ति तथा जानकारीमूलक बोर्ड निर्माण गरिनेछ।

नमोबुद्ध–भकुण्डेबेँसी क्षेत्रमा रहेको दाप्चाको बोक्से सामुदायिक वनमा रतुवा मृग पार्क निर्माण गर्ने योजना पनि छ। यसका लागि बागमती प्रदेशको वन मन्त्रालयमा योजना स्वीकृतिको प्रक्रिया अघि बढेको सांसद चौलागाईंले बताएका छन्।

यसरी धार्मिक गन्तव्यसँग वन्यजन्तु र प्रकृतिलाई जोड्दा बुद्ध–सर्किटमा आउने पर्यटकका लागि थप गतिविधि सिर्जना हुने अपेक्षा गरिएको छ।

चारदोबाटोमा ‘सांस्कृतिक सङ्गम’

बिपी राजमार्गअन्तर्गत भकुण्डेबेँसीको चारदोबाटोमा ‘सांस्कृतिक सङ्गम गेट’ निर्माण गर्ने योजना पनि बुद्ध–सर्किटको हिस्सा बनाइएको छ।

चारैतर्फबाट देखिने उक्त प्रवेशद्वारमा विभिन्न धर्म र संस्कृतिका प्रतीक तथा सन्देशमूलक आकृति राखिनेछन्। यसले भकुण्डेबेँसीलाई बुद्ध–सर्किटमा प्रवेश गर्ने महत्वपूर्ण पर्यटन बिन्दुका रूपमा स्थापित गर्ने अवधारणा देखिन्छ।

तेमालमा गुरु रेन्पोछेको विशाल मूर्ति

बुद्ध–सर्किटको अर्को प्रमुख आकर्षण तेमालको याङबेलमा निर्माण गर्ने भनिएको गुरु रेन्पोछेको विशाल मूर्ति हुनेछ।

याङबेलमा ‘बुद्ध पार्क’ निर्माण गरी गुरु रेन्पोछेको विशाल मूर्तिसहित बुद्धका विभिन्न आकृति स्थापना गर्ने योजना छ। पार्कमा घण्टाघर, बच्चासहित बाघको प्रतिमा, शान्ति चैत्य, थान्का लेखन विद्यालय र पार्किङस्थलसमेत निर्माण गर्ने योजना अघि सारिएको छ।

थान्का लेखनलाई पर्यटनसँग जोड्ने योजनाले तेमालको सांस्कृतिक पहिचानलाई स्थानीय आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

सांसद चौलागाईंका अनुसार थान्का शिक्षालय सञ्चालन भएपछि स्थानीयले यहीँ बसेर सीप सिक्न र अरूलाई सिकाउन सक्नेछन्। थान्कालाई तेमालको पहिचानका रूपमा देशी तथा विदेशी पर्यटकमाझ प्रवर्द्धन गर्ने योजना छ।

पनौतीको धार्मिक इतिहासदेखि तेमालको सांस्कृतिक पहिचानसम्म

बुद्ध–सर्किटको विशेषता केवल बौद्ध सम्पदामा सीमित छैन। यसको सुरुआत हुने पनौती आफैंमा प्राचीन धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्य हो।

पनौतीको त्रिवेणीघाट तीन नदीको सङ्गमस्थलका रूपमा धार्मिक महत्त्व बोकेको क्षेत्र हो। धार्मिक मान्यताअनुसार यहाँ पुण्यमाता र रोशी खोलासँगै पद्मावती नदी गुप्तरूपमा बग्ने विश्वास गरिन्छ।

इतिहासविद्का अनुसार राजा प्रताप मल्लले वि.सं. १७२७ मा रानीपोखरी निर्माण गर्दा विभिन्न तीर्थस्थलको जल संकलन गर्ने क्रममा पनौतीको त्रिवेणीघाटको जलसमेत समावेश गरेका थिए।

यसले पनौतीलाई बुद्ध–सर्किटको एउटा सुरुआती बिन्दु मात्र नभई काठमाडौं उपत्यका र आसपासका धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्न सकिने गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

नमोबुद्ध : बौद्ध तीर्थयात्राको केन्द्र

नमोबुद्ध भने बुद्ध धर्मावलम्बीका लागि विशेष धार्मिक महत्त्व बोकेको स्थल हो। काभ्रेपलाञ्चोकको रमणीय डाँडामा अवस्थित नमोबुद्ध बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित किंवदन्ती, गुम्बा, चैत्य र बुद्धमूर्तिका कारण धार्मिक पर्यटक तथा तीर्थयात्रीका लागि आकर्षणको केन्द्र रहँदै आएको छ।

किंवदन्तीअनुसार राजकुमारले भोकले छटपटाइरहेको सुत्केरी बघिनीलाई आफ्नो शरीरको मासु र रगत दिएर जीवनदान गरेको स्थलका रूपमा नमोबुद्धलाई लिइन्छ।

यहाँ रहेका लामा तथा महायानी गुम्बा, ढुंगाबाट निर्मित बुद्धमूर्ति र चैत्यले नमोबुद्धको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व थप बढाएका छन्।

तेमाल : इतिहास, संस्कृति र पर्यटनको नयाँ सम्भावना

बुद्ध–सर्किटको तेस्रो महत्वपूर्ण गन्तव्य तेमाल हो। तेमाललाई तामाङ इतिहास र सभ्यतासँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

नेपाल एकीकरणअघिको इतिहास, गुरु पद्मसम्भवसँग जोडिएका धार्मिक आख्यान तथा तामाङ संस्कृति र परम्पराले तेमाललाई धार्मिक पर्यटनसँगै सांस्कृतिक पर्यटनको गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने आधार प्रदान गर्छ।

याङबेलमा बुद्ध पार्क, गुरु रेन्पोछेको विशाल मूर्ति र थान्का शिक्षालयजस्ता संरचना निर्माण भएमा तेमालमा पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने गतिविधि थपिन सक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

‘सर्किट’ बनेपछि के बदलिन्छ ?

पर्यटनका दृष्टिले बुद्ध–सर्किटको मुख्य सम्भावना तीनवटा छुट्टाछुट्टै गन्तव्यलाई एउटै यात्राको अनुभवमा जोड्नु हो। पनौतीमा धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदा, नमोबुद्धमा बौद्ध तीर्थस्थल र तेमालमा तामाङ संस्कृति तथा बौद्ध परम्पराको अनुभव पर्यटकले एउटै यात्रामा लिन सक्नेछन्।

यसले पर्यटकको गन्तव्य छनोटदेखि बसाइ अवधि र स्थानीय खर्चसम्म प्रभाव पार्न सक्छ। होटल, होमस्टे, स्थानीय यातायात, हस्तकला, थान्का, स्थानीय खाद्य परिकार, गाइड सेवा र अन्य पर्यटन व्यवसाय विस्तार गर्ने आधारसमेत तयार हुन सक्छ।

तर पूर्वाधार निर्माणसँगै पर्यटन व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। सम्पदाको संरक्षण, पदमार्ग तथा सडकको गुणस्तर, सूचना प्रणाली, सरसफाइ, शौचालय, पार्किङ, स्थानीय गाइड, डिजिटल प्रचार र पर्यटक सुरक्षाजस्ता पक्षलाई समानान्तर रूपमा विकास गर्न सके मात्र ‘बुद्ध–सर्किट’लाई दीर्घकालीन पर्यटन उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्न सकिनेछ।

पनौती–नमोबुद्ध–तेमाललाई जोड्ने यो प्रयास सफल भए काभ्रेको दक्षिण–पूर्वी भूभागमा धार्मिक पर्यटनको नयाँ मार्ग मात्र बन्ने छैन, स्थानीय इतिहास, संस्कृति, प्रकृति र समुदायको जीवनशैलीलाई पर्यटकसँग जोड्ने एउटा विस्तृत पर्यटन अनुभवसमेत निर्माण हुन सक्छ।