बाघ र चितुवालाई बस्तीबाट टाढा राख्न कृत्रिम गन्धको परीक्षण, नेपालमा मिश्रित नतिजा
काठमाडौं । बाघ र चितुवाको बस्ती तथा पशुपालन क्षेत्रमा हुने प्रवेश रोक्ने उद्देश्यले नेपालमा कृत्रिम गन्धमा आधारित नयाँ प्रविधिको परीक्षण गरिएको छ। वन्यजन्तुको प्राकृतिक सञ्चार प्रणालीमा प्रयोग हुने रासायनिक गन्धको कृत्रिम स्वरूप प्रयोग गरेर सिकारी जनावरलाई निश्चित क्षेत्रबाट टाढा राख्ने प्रयास गरिएको हो। प्रारम्भिक परीक्षणबाट केही गन्ध प्रभावकारी देखिए पनि सबै रासायनिक पदार्थले अपेक्षित परिणाम दिएका छैनन्।
अमेरिकाको कर्नेल विश्वविद्यालय, विश्व वन्यजन्तु कोष (डब्लूडब्लूएफ) नेपाल र स्थानीय वन अधिकारीहरूको सहकार्यमा यो अनुसन्धान भइरहेको छ। ‘बायोबाउन्ड्री’ अर्थात् जैविक गन्धमार्फत अदृश्य सीमा निर्माण गर्ने अवधारणामा आधारित यो प्रविधिको परीक्षण सन् २०२४ अक्टोबरदेखि सुरु गरिएको थियो।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र भारतको कतर्नियाघाट वन्यजन्तु आरक्षलाई जोड्ने १३ किलोमिटर लामो खाता जैविक मार्गमा १० प्रकारका रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरेर परीक्षण गरिएको हो। त्यसका लागि विभिन्न स्थानमा गन्ध फैलाउने उपकरण जडान गरी वन्यजन्तुको गतिविधि अध्ययन गरिएको थियो।
यस प्रविधिको मुख्य उद्देश्य बाघ र चितुवालाई बस्ती, पशुचौपाया राख्ने गोठ तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा प्रवेश गर्नबाट रोक्नु हो।
१० रासायनिक पदार्थमध्ये केही प्रभावकारी, केहीले जनावर आकर्षित गरे
अनुसन्धानका क्रममा परीक्षण गरिएका १० रासायनिक पदार्थमध्ये तीनवटा चितुवाको उपस्थिति घट्नेसँग सम्बन्धित देखिएका छन् भने दुईवटाले बाघको उपस्थिति कम गरेको पाइएको छ। केही पदार्थले भने उल्टै वन्यजन्तुलाई परीक्षणस्थलतर्फ आकर्षित गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
कतिपय स्थानमा बाघ र चितुवाले गन्ध फैलाउने उपकरण नजिक पुगेर त्यसको स्रोत पहिचान गर्न खोजे पनि त्यसपछि अगाडि नबढी फर्किएको पाइएको छ।
डब्लूडब्लूएफ नेपालका वन्यजन्तु कार्यक्रम प्रमुख शशांक पौडेलका अनुसार केही गन्धले जनावरलाई आकर्षित गरे पनि उनीहरू त्यसले निर्धारण गरेको क्षेत्र पार नगरी फर्किने व्यवहार देखाएका थिए।
तर सबै गन्धले एउटै प्रभाव नदेखाएको उनको भनाइ छ। केही रासायनिक पदार्थका कारण बाघको उपस्थिति झन् बढेको थियो भने अर्को एउटा पदार्थ चितुवालाई टाढा राख्न तुलनात्मक रूपमा प्रभावकारी देखिएको थियो।
बोत्सवानाको प्रयोगपछि नेपालमा अनुसन्धान
यसअघि अफ्रिकी मुलुक बोत्सवानामा गरिएको अनुसन्धानमा एउटा विशेष रासायनिक पदार्थले चितुवाको आक्रमण घटाउन सहयोग पुग्न सक्ने संकेत देखिएको थियो। त्यही अनुसन्धानबाट प्राप्त अनुभवका आधारमा नेपालमा पनि कृत्रिम गन्धको प्रयोग परीक्षण गरिएको हो।
यद्यपि नेपालमा गरिएको परीक्षणले बोत्सवानाको नतिजालाई पूर्ण रूपमा दोहोर्याउन सकेको छैन। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार कुनै जनावर गन्धको स्रोतबाट फर्किएको देखिनु मात्रै त्यसले पशुचौपायामाथिको आक्रमण रोक्छ भन्ने पर्याप्त प्रमाण होइन।
यस प्रविधिले वास्तविक रूपमा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व घटाउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने निष्कर्षमा पुग्न थप अनुसन्धान र लामो समयको अध्ययन आवश्यक छ।
गोठ र चरन क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना
प्रविधि प्रभावकारी प्रमाणित भएमा पशुचौपाया राख्ने गोठ, खोर तथा चरन क्षेत्रको आसपास गन्ध फैलाउने उपकरण जडान गर्न सकिने सम्भावना छ। चरनमा जाने पशुचौपायामा समेत यस्ता उपकरण प्रयोग गर्न सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको अपेक्षा छ।
यसले बाघ र चितुवाबाट पशुचौपायालाई हुने जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ। तर कृत्रिम गन्धलाई सुरक्षित गोठ निर्माण, पशुचौपायाको नियमित निगरानी र सावधानीपूर्ण गोठालो अभ्यासको विकल्पका रूपमा भने लिन नहुने अनुसन्धानकर्ताहरूको सुझाव छ।
प्रविधिको व्यावहारिक प्रयोगमा लागत, उपकरणमा नियमित रूपमा गन्ध भर्ने व्यवस्था, रासायनिक पदार्थको उत्पादन तथा वितरणजस्ता चुनौती पनि छन्।
मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणमा नयाँ विकल्पको खोजी
नेपालमा बाघ र चितुवाको बासस्थान आसपास रहेका बस्तीमा पशुचौपायामाथि हुने आक्रमणले स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जनमा असर पार्दै आएको छ। यस्तो द्वन्द्वले वन्यजन्तु संरक्षणमा समेत चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ।
वन्यजन्तुको प्राकृतिक व्यवहारलाई असर नगरी उनीहरूको आवागमन व्यवस्थापन गर्न सकिने उपायको खोजी भइरहेका बेला कृत्रिम गन्धमा आधारित बायोबाउन्ड्री प्रविधिलाई सम्भावित विकल्पका रूपमा हेरिएको छ।
तर प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट मिश्रित नतिजा प्राप्त भएकाले यसको प्रभावकारिता पुष्टि हुन बाँकी छ। थप अध्ययनबाट सकारात्मक परिणाम प्राप्त भएमा बाघ र चितुवाबाट हुने जोखिम न्यूनीकरण गर्दै स्थानीय समुदाय र वन्यजन्तुबीच सहअस्तित्व कायम गर्न यो प्रविधि उपयोगी बन्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
