काठमाडौं । श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नागपञ्चमी आज देशभर धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिअनुसार मनाइँदैछ। नागको पूजा गर्ने परम्परा प्राचीन धार्मिक आस्थासँग जोडिएको भए पनि पछिल्लो समय यस पर्वलाई सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलनसँग जोडेर हेर्न थालिएको छ।

नागपञ्चमीका अवसरमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँस्ने, दूध, अक्षता, दूबो, लावा, खीर तथा रोटी चढाउने चलन छ। नागको पूजा गरेमा सर्पदंश, प्राकृतिक विपत्ति तथा अन्य अनिष्टबाट परिवार सुरक्षित रहने धार्मिक विश्वास रहँदै आएको छ।

अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंख गरी आठ नागको विशेष पूजा गर्ने परम्परा छ। नागपञ्चमीका दिन खेतबारी खनजोत नगर्ने तथा सर्पलगायत घस्रने जीवलाई नमार्ने मान्यता पनि नेपाली समाजमा प्रचलित छ।

धार्मिक आस्थाको पर्व

सनातन परम्परामा नागलाई शक्तिशाली र पवित्र जीवका रूपमा सम्मान गरिन्छ। भगवान् विष्णुको शेषनागसँगको सम्बन्ध तथा भगवान् शिवको गलामा वासुकी नाग रहेको पौराणिक प्रसंगले नागपूजाको धार्मिक महत्त्वलाई थप बलियो बनाएको छ।

नागपञ्चमीमा नागको पूजा गरेमा सर्पको भयबाट मुक्ति, पारिवारिक सुख–शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने विश्वास छ। कतिपय समुदायमा नागपूजालाई नागदोष तथा राहु–केतुसँग सम्बन्धित धार्मिक मान्यतासँग समेत जोड्ने गरिन्छ।

काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह तथा देशका विभिन्न नागदह, कुण्ड र नागस्थानमा आज विशेष पूजा हुने गर्दछ। यस्ता धार्मिक स्थलमा हुने पूजाले स्थानीय परम्परा र तीर्थ संस्कृतिलाई समेत निरन्तरता दिँदै आएको छ।

परम्परा र सांस्कृतिक पहिचान

नागपञ्चमी नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक अभ्याससँग पनि जोडिएको पर्व हो। घरको ढोकामा नागको चित्र राखेर परिवारको सुरक्षाको कामना गर्ने चलन पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा नागका थुप्रा वा नागस्थानमा पूजा गर्ने परम्परा अझै कायम छ। यस्ता अभ्यासले स्थानीय धार्मिक विश्वास, लोकसंस्कृति र सामुदायिक परम्परालाई जीवन्त राख्न भूमिका खेलेका छन्।

प्रकृति संरक्षणको सन्देश

नागपञ्चमीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको पर्यावरणीय सन्देश हो। सर्पले मुसा, भ्यागुता तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रणमा राखेर खाद्य शृंखला र पारिस्थितिक प्रणालीको सन्तुलन कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

सर्पलाई धार्मिक रूपमा सम्मान गर्ने र नागपञ्चमीका दिन सर्प नमार्ने परम्पराले अप्रत्यक्ष रूपमा जैविक विविधताको संरक्षणमा सकारात्मक सन्देश दिन्छ। खेतबारीमा मुसाको संख्या नियन्त्रण गर्न सर्पले गर्ने प्राकृतिक योगदानका कारण कृषि प्रणालीमा समेत यसको महत्त्व छ।

यस अर्थमा नागपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व होइन। आस्था, लोकसंस्कृति र प्रकृति संरक्षणलाई एउटै सूत्रमा जोड्ने अवसरका रूपमा पनि नागपञ्चमीलाई लिन सकिन्छ। धार्मिक विश्वाससँगै सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षणबारे जनचेतना फैलाउन सके यस पर्वको सामाजिक र पर्यावरणीय महत्त्व अझ विस्तार हुन सक्छ।