बुटवल — बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीलाई केन्द्रमा राखेर विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बी र पर्यटकलाई जोड्ने महत्वाकांक्षी योजना अघि बढिरहेका बेला लुम्बिनीको समग्र पर्यटन विकासबारे अन्तर्राष्ट्रिय बहस हुने भएको छ।

बृहत्तर लुम्बिनी क्षेत्र विकास परियोजनाको कार्यान्वयन, सम्पदा संरक्षण, पर्यटक व्यवस्थापन, पर्यटन पूर्वाधार तथा सेवा विस्तार र स्थानीय समुदायको आर्थिक सहभागिताका विषयमा शुक्रबारदेखि लुम्बिनीमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना हुँदैछ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (यूनेस्को), विश्व बैंक, संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय, पुरातत्त्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषको संयुक्त आयोजनामा हुने सम्मेलनले लुम्बिनीलाई एउटै धार्मिक स्थलका रूपमा नभई त्यससँग जोडिएका ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक गन्तव्यलाई समेटेर बृहत्तर बौद्ध पर्यटन सर्किटका रूपमा विकास गर्ने सम्भावनाबारे छलफल गर्नेछ।

विश्व बैंकको सहयोगमा अघि बढाउन लागिएको बृहत्तर लुम्बिनी क्षेत्र विकास परियोजनाका लागि ८५ मिलियन अमेरिकी डलर अर्थात् करिब साढे १२ अर्ब रुपैयाँ बराबरको ऋण तथा अनुदान उपलब्ध गराइएको छ। परियोजनाले लुम्बिनीबाहेक रूपन्देहीका देवदह र लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका, कपिलवस्तुको कपिलवस्तु नगरपालिका तथा नवलपरासीको रामग्रामलाई समेत पर्यटन पूर्वाधार र गन्तव्य विकाससँग जोड्ने लक्ष्य राखेको छ।

यसबाट लुम्बिनी आउने पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने, एउटै गन्तव्यमा सीमित पर्यटकीय गतिविधिलाई आसपासका ऐतिहासिक स्थलसम्म विस्तार गर्ने र स्थानीय समुदायलाई पर्यटनबाट प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ दिलाउने अवसर सिर्जना हुने अपेक्षा गरिएको छ।

एउटै यात्रामा बुद्धसँग जोडिएका चार महत्वपूर्ण गन्तव्य

लुम्बिनीको पर्यटन सम्भावना बुद्ध जन्मस्थलमा मात्र सीमित छैन। बृहत्तर लुम्बिनी क्षेत्रमा बुद्धको जीवन र बौद्ध इतिहाससँग प्रत्यक्ष जोडिएका महत्वपूर्ण पुरातात्त्विक स्थलहरू छन्।

लुम्बिनीमा सिद्धार्थ गौतमको जन्मस्थल, कपिलवस्तुमा प्राचीन शाक्य राजधानी तिलौराकोट, रूपन्देहीको देवदहमा बुद्धसँग जोडिएको मातृपक्षीय इतिहास तथा नवलपरासीको रामग्राममा बुद्धको अस्तु धातुसँग सम्बन्धित स्थल रहेका छन्।

यी गन्तव्यलाई सडक, सूचना, पर्यटक सेवा, व्याख्या केन्द्र, डिजिटल सूचना प्रणाली, आवास तथा अन्य पर्यटन पूर्वाधारमार्फत एउटै सर्किटमा जोड्न सके लुम्बिनी आउने अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको यात्रा अनुभव र बसाइको अवधि बढाउन सकिने पर्यटन क्षेत्रको अपेक्षा छ।

सम्मेलनमा कहाँ कस्तो पूर्वाधार आवश्यक छ, पर्यटकको आवागमन कसरी व्यवस्थापन गर्ने, सम्पदाको संरक्षणसँगै पर्यटनलाई कसरी विस्तार गर्ने र स्थानीय बासिन्दालाई पर्यटन अर्थतन्त्रसँग कसरी जोड्ने भन्ने विषयमा स्थानीय तह, बौद्ध समुदाय र सरोकारवालासँग छलफल गरिनेछ।

सम्मेलनमा नेपालसहित भारत, श्रीलंका, इन्डोनेसिया, म्यानमार, बेलायत, अस्ट्रेलिया र थाइल्यान्डलगायतका मुलुकका पर्यटन तथा सम्पदा विज्ञ, बौद्ध धर्मगुरु, विकास साझेदार र स्थानीय प्रतिनिधिसहित १५० भन्दा बढीको सहभागिता रहनेछ।

सम्मेलनपछि सहभागीहरूले बौद्ध ध्यान, धर्मगुरुसँग संवाद तथा लुम्बिनी र तिलौराकोट–कपिलवस्तुको अवलोकन गर्ने कार्यक्रमसमेत राखिएको छ। यसले सम्मेलनलाई केवल नीतिगत छलफलमा सीमित नराखी लुम्बिनीको पर्यटन अनुभवसँग प्रत्यक्ष जोड्नेछ।

पर्यटक बढाउनेभन्दा ‘बसाइ लम्ब्याउने’ चुनौती

लुम्बिनी विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भइसकेको महत्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्य हो। सन् १९९७ मा यूनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा परेपछि यसको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान थप बलियो बनेको छ।

तर लुम्बिनीको पर्यटन विकासमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न अझै कायम छ—लुम्बिनी आउने पर्यटकलाई कसरी लामो समयसम्म यस क्षेत्रमा राख्ने?

बुद्ध जन्मस्थलको दर्शन गरेर छोटो समयमै फर्किने पर्यटकको यात्रा अवधि बढाउन लुम्बिनी आसपासका ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक गन्तव्यलाई एउटै पर्यटन उत्पादनका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

यसका लागि केवल भौतिक संरचना निर्माण पर्याप्त हुँदैन। गुणस्तरीय पर्यटक सूचना, दक्ष जनशक्ति, स्थानीय गाइड, बहुभाषिक संकेतक, डिजिटल सेवा, सार्वजनिक यातायात, सरसफाइ, सुरक्षा, होटल तथा रेस्टुरेन्ट सेवा र सम्पदा व्याख्याको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

गुरुयोजना अधुरै, नयाँ परियोजनाको परीक्षा

लुम्बिनीको पर्यटन विकासको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना भनेको करिब पाँच दशकअघि सुरु गरिएको गुरुयोजना अझै पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्नु हो।

संयुक्त राष्ट्रसंघको पहलमा जापानी वास्तुविद् केन्जो टाँगेले तयार पारेको लुम्बिनी विकास गुरुयोजना सन् १९७८ मा नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। लुम्बिनीलाई व्यवस्थित विकाससहित विश्व शान्ति र आध्यात्मिक पर्यटनको केन्द्र बनाउने उद्देश्यसहित गुरुयोजना कार्यान्वयन सुरु गरिएको थियो।

पहिलो चरण सन् १९८५ र दोस्रो चरण सन् १९९५ सम्म पूरा गर्ने लक्ष्य राखिए पनि चार दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि गुरुयोजना पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।

बजेट अभाव, सरकार परिवर्तनसँगै प्राथमिकतामा आउने फेरबदल र संस्थागत अस्थिरता लुम्बिनी विकासको प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिँदै आएका छन्।

अहिले फेरि बृहत्तर लुम्बिनी क्षेत्र विकासका लागि ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय स्रोत परिचालन भइरहेका बेला पुरानो अनुभवबाट सिक्नु आवश्यक देखिन्छ। नयाँ पूर्वाधार निर्माणसँगै त्यसको सञ्चालन, मर्मत, पर्यटक व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको सहभागितालाई सुरुदेखि नै योजनामा समेट्नुपर्ने चुनौती परियोजनासामु छ।

स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएन भने पर्यटन अधुरो

बृहत्तर लुम्बिनी परियोजनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष स्थानीय समुदायलाई पर्यटनको लाभसँग जोड्नु हो।

लुम्बिनी आउने पर्यटकले स्थानीय होटल, होमस्टे, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन, गाइड तथा सांस्कृतिक सेवामा खर्च गर्ने वातावरण बनाउन सके पर्यटनको आर्थिक लाभ गाउँसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसका लागि स्थानीय युवालाई पर्यटन तथा आतिथ्य सेवामा तालिम, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, महिला तथा साना उद्यमीको सहभागिता र समुदायमा आधारित पर्यटनलाई परियोजनाको अभिन्न हिस्सा बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

अन्यथा अर्बौं रुपैयाँ खर्च गरेर पूर्वाधार निर्माण भए पनि त्यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा अपेक्षित प्रभाव पार्न नसक्ने जोखिम रहन्छ।

अब लुम्बिनीलाई ‘स्थल’ होइन, ‘गन्तव्य’ बनाउने चुनौती

लुम्बिनीको अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन सम्भावना बुद्ध जन्मस्थलको धार्मिक महत्वभन्दा निकै फराकिलो छ। आध्यात्मिक पर्यटनसँगै ध्यान, बौद्ध अध्ययन, सम्पदा पर्यटन, सांस्कृतिक पर्यटन, शान्ति पर्यटन र अनुसन्धानमा आधारित पर्यटन विस्तार गर्ने सम्भावना यहाँ छ।

तर त्यसका लागि लुम्बिनी, तिलौराकोट, देवदह र रामग्रामलाई अलग-अलग स्थलका रूपमा होइन, एउटै पर्यटन अनुभवका रूपमा विकास गर्नुपर्ने हुन्छ।

यही पृष्ठभूमिमा हुन लागेको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले बृहत्तर लुम्बिनी परियोजनालाई पूर्वाधार निर्माणको परियोजनाभन्दा गन्तव्य विकासको रणनीतिका रूपमा अघि बढाउन सके यसको दीर्घकालीन प्रभाव पर्यटन क्षेत्रमा देखिन सक्छ।

चार दशकभन्दा लामो समयदेखि अधुरो रहेको गुरुयोजनाको अनुभवबीच सुरु हुन लागेको नयाँ परियोजनाको वास्तविक सफलता भने कति रकम खर्च भयो भन्नेभन्दा पनि कति पर्यटक आए, उनीहरूको बसाइ कति लम्बियो, स्थानीयले कति आम्दानी गरे र लुम्बिनीको सम्पदा कति सुरक्षित रह्यो भन्ने आधारमा मापन गर्नुपर्नेछ।