काठमाडौं । नेपालका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखीकरण गर्ने अभियानले पर्यटन विकासका लागि नयाँ आधार तयार पार्दै गएको छ। नेपाल सम्पदा अभिलेखीकरण परियोजना (एनएचडीपी) ले आठ वर्षको अवधिमा देशभरका दुई हजारभन्दा बढी ऐतिहासिक स्मारक, दुई हजार पाँच सयभन्दा बढी शिलालेख र आठ हजारभन्दा बढी पुरातात्विक वस्तुको विस्तृत विवरण तयार पारेको छ।

सम्पदाको यस्तो व्यवस्थित अभिलेखले ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्यटनका गन्तव्यलाई चिनाउन, संरक्षण गर्न र पर्यटकका लागि थप आकर्षक बनाउन सहयोग पुग्ने देखिएको छ।

सन् २०१८ मा सुरु भएको परियोजनाले ऐतिहासिक स्मारक र पुरातात्विक सामग्रीसँगै विभिन्न जात्रा, पर्व तथा अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदासम्बन्धी वृत्तचित्र र अभिलेखसमेत तयार पारेको छ। सङ्कलित विवरण पुरातत्व विभागको राष्ट्रिय सम्पदा सूची तथा परियोजनाको डिजिटल डेटाबेसमा राखिएको छ।

पर्यटनका लागि डिजिटल सम्पदाको नयाँ ढोका

नेपालमा पर्यटनको ठूलो हिस्सा प्राकृतिक गन्तव्यमा केन्द्रित भए पनि ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले पनि पर्यटक आकर्षित गर्ने महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको छ।

काठमाडौं उपत्यकाका ऐतिहासिक दरबार, मन्दिर, विहार, चैत्यदेखि देशका विभिन्न जिल्लामा रहेका पुराना बस्ती, शिलालेख, जात्रा र स्थानीय परम्परासम्मलाई व्यवस्थित रूपमा अभिलेखमा राख्दा तिनको पहिचान र प्रचारप्रसारलाई थप प्रभावकारी बनाउन सकिने परियोजनाले देखाएको छ।

डिजिटल डेटाबेसमा उपलब्ध हुने सम्पदासम्बन्धी विवरणले विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र सम्पदाप्रेमीसँगै पर्यटन क्षेत्रका लागि पनि सूचना स्रोतको काम गर्न सक्छ। यसबाट पर्यटकले गन्तव्यमा पुग्नुअघि त्यहाँको इतिहास, संस्कृति र सम्पदाबारे जानकारी लिन सक्ने आधार तयार हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

परियोजना प्रमुख प्राडा क्रिष्टियाने ब्रोसियसका अनुसार डिजिटल भण्डार अनुसन्धान, अध्ययन र संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण आधार बन्नेछ। परियोजना सकिनु सम्पदा संरक्षणको अन्त्य नभई नयाँ यात्राको सुरुआत भएको उनको भनाइ छ।

सम्पदा संरक्षणसँग जोडिँदै पर्यटन

पर्यटनका लागि सम्पदा संरक्षण अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो। ऐतिहासिक संरचना नष्ट हुँदै गए वा तिनको मौलिक स्वरूप हराउँदै गए सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षणसमेत कमजोर हुन सक्छ।

यसै कारण परियोजनाअन्तर्गत नुवाकोटका ऐतिहासिक भवन तथा सांस्कृतिक सम्पदाको विस्तृत अभिलेख तयार पारिएको छ। बाढीका कारण क्षति पुगेका वा बगेका संरचनालाई पुरानै स्वरूपमा पुनर्निर्माण तथा संरक्षण गर्न यस्ता अभिलेख उपयोगी हुने परियोजनाले जनाएको छ।

यसले विपद्पछिको पुनर्निर्माण मात्र होइन, ऐतिहासिक गन्तव्यको मौलिकता जोगाएर भविष्यमा पर्यटन गतिविधि सञ्चालन गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

हराउँदै गएको इतिहासलाई पर्यटनसँग जोड्ने अवसर

नेपालका धेरै ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको पर्याप्त दस्तावेजीकरण हुन नसक्दा तिनको महत्व र मौलिकता नयाँ पुस्ता तथा बाह्य पर्यटकसम्म पुर्‍याउन चुनौती रहँदै आएको छ।

एनएचडीपीले तयार पारेका अभिलेखले त्यस्ता सम्पदालाई अध्ययन र संरक्षणको आधार दिनुका साथै पर्यटन सामग्री निर्माणका लागि समेत स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छ।

स्थानीय जात्रा, पर्व, परम्परा र अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको दस्तावेजीकरणले समुदायमा आधारित पर्यटनको सम्भावना विस्तार गर्नसमेत सहयोग पुग्न सक्छ। पर्यटकलाई केवल स्मारक देखाउनेभन्दा त्यससँग जोडिएको इतिहास, स्थानीय जीवनशैली, परम्परा र संस्कृतिसमेत अनुभव गराउन सके सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षण बढाउन सकिन्छ।

आठ सयभन्दा बढी ऐतिहासिक सामग्री नेपाल फर्किए

परियोजनाको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा जोसेफ पिटर रिन्डफ्लेइस सङ्ग्रहमा रहेका आठ सयभन्दा बढी ऐतिहासिक नेपाली हस्तलिखित ग्रन्थ तथा कागजात राष्ट्रिय अभिलेखालयलाई हस्तान्तरण गरिएको छ।

जर्मनीबाट नेपाल ल्याइएका यी सामग्रीमा १३औँदेखि २०औँ शताब्दीसम्मका ताडपत्र, लालमोहर, अदालती स्रेस्ता, संस्कृत ग्रन्थ तथा यात्रा संस्मरणलगायत सामग्री छन्।

यस्ता ऐतिहासिक सामग्री नेपालमै सुरक्षित हुनु अनुसन्धानका लागि मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई पर्यटनसँग जोड्ने दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मान्न सकिन्छ।

विदेशी पर्यटकका लागि नेपालका हिमाल, पदयात्रा र प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै यहाँको हजारौं वर्ष पुरानो इतिहास र सभ्यता पनि आकर्षणको विषय हो। त्यसैले ऐतिहासिक दस्तावेज, स्मारक, स्थानीय संस्कृति र परम्पराको संरक्षणले नेपालको पर्यटन उत्पादनलाई थप विविध बनाउन सक्छ।

सम्पदा पर्यटनको भविष्य डिजिटल अभिलेखसँग जोडिँदै

परियोजना सम्पन्न भएपछि डिजिटल डेटाबेसको सञ्चालन, रेखदेख तथा व्यवस्थापन सराफ फाउन्डेसनमार्फत नेपाल आर्किटेक्चर आर्काइभले गर्नेछ।

सराफ फाउन्डेसनका अध्यक्ष अरुण सराफले सङ्कलित ज्ञान तथा तथ्यांक नेपालमै सुरक्षित राख्दै अनुसन्धानकर्ता र सम्पदा क्षेत्रमा काम गर्ने विज्ञलाई सहज पहुँच उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।

नेपालमा पर्यटनको दिगो विकासका लागि नयाँ गन्तव्य खोज्नु जति आवश्यक छ, विद्यमान ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई संरक्षण गरेर तिनको पर्यटकीय उपयोग बढाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

दुई हजारभन्दा बढी स्मारक, हजारौं शिलालेख र आठ हजारभन्दा बढी पुरातात्विक सामग्रीको अभिलेखीकरणले त्यसतर्फ महत्वपूर्ण आधार तयार गरेको छ। अब चुनौती भनेको यी अभिलेखलाई अनुसन्धान र संरक्षणमा मात्र सीमित नराखी सांस्कृतिक पर्यटन, गन्तव्य प्रवर्द्धन र पर्यटक अनुभवसँग कसरी जोड्ने भन्ने हो।

नेपालको इतिहास, संस्कृति र सम्पदालाई डिजिटल रूपमा सुरक्षित गर्दै त्यसलाई पर्यटनको नयाँ कथासँग जोड्न सके देशका धेरै कम चिनिएका ऐतिहासिक गन्तव्यलाई समेत राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन नक्सामा ल्याउन सकिने सम्भावना छ।