भोजपुर । आधुनिक रङरोगन र पक्की घरको विस्तारसँगै भोजपुरका गाउँबस्तीमा माटो तथा कमेरोले घर पोत्ने परम्परागत चलन क्रमशः हराउँदै गएको छ। कुनै समय दसैँको आगमनसँगै गाउँघरका घरआँगन सफा गर्ने, भित्तामा विभिन्न रङका माटो लगाउने र घरलाई नयाँ स्वरूप दिने चलन यहाँको जीवनशैलीको अभिन्न हिस्सा थियो। तर, अहिले बजारमा सहजै उपलब्ध हुने चुन र आधुनिक रङको प्रयोग बढेपछि यो मौलिक परम्परा ओझेलमा पर्न थालेको छ।

पर्यटनको दृष्टिकोणबाट हेर्दा भने भोजपुरमा हराउँदै गएको यही परम्परा ग्रामीण पर्यटन, सांस्कृतिक अनुभव र स्थानीय पहिचान प्रवर्द्धन गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। गाउँघरको मौलिक वास्तुकला, परम्परागत घर सजाउने सीप, स्थानीय सामग्रीको प्रयोग र सामूहिक श्रमको संस्कृतिले भोजपुरलाई फरक पहिचानसहित पर्यटकमाझ चिनाउन सक्ने सम्भावना बोकेको छ।

पहिले दसैँ नजिकिँदै गर्दा भोजपुरका गाउँबस्तीमा घर पोत्ने तयारी सुरु हुन्थ्यो। खोला, खोल्सी र डाँडापाखाबाट आवश्यक माटो तथा कमेरो खोजेर ल्याउने, त्यसलाई तयार पार्ने र परिवारका सदस्य मिलेर घरका भित्ता लिपपोत गर्ने चलन थियो। सेतो, पहेँलो, रातो तथा कालो माटोको प्रयोगले घरलाई आकर्षक बनाउनुका साथै गाउँबस्तीलाई चाडपर्वको रौनकले भरिदिन्थ्यो।

भोजपुर नगरपालिका–६ भङ्गेरीका स्थानीयवासी भीमराज विष्टका अनुसार आधुनिक सामग्रीको प्रयोग बढेसँगै पुरानो शैलीमा घर पोत्ने चलन घट्दै गएको छ। पहिले कमेरो खोज्न खोला र खोल्सीसम्म पुग्नुपर्ने भए पनि अहिले बजारमा पाइने चुन तथा अन्य रङ प्रयोग गर्न सहज भएकाले परम्परागत अभ्यास कम हुँदै गएको उनले बताए।

समयसँगै घर निर्माणको शैली र मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले पनि यो परम्परालाई प्रभावित पारेको छ। माटोले बनेका घरको सट्टा सिमेन्ट र पक्की संरचना बढ्दै जाँदा कमेरो लगाउने सीप प्रयोग गर्ने अवसरसमेत घटेको छ। नयाँ पुस्तामा पुरानो शैलीप्रतिको अभ्यास कम हुँदै जाँदा यससँग जोडिएको स्थानीय ज्ञान, सीप र सांस्कृतिक पहिचान संरक्षणको विषय बनेको छ।

टेम्केमैयुङ गाउँपालिका–५ मझौलेकी स्थानीयवासी मनमाया विष्टका अनुसार कमेरोले घर पोत्ने चलन घर सजाउने काममा मात्र सीमित थिएन। यसले परिवार र छिमेकीबीचको सहकार्य, श्रमको सम्मान तथा गाउँघरको मौलिक जीवनशैलीलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्थ्यो। आधुनिक सामग्रीले काम सहज बनाए पनि पुरानो चलनसँग जोडिएको सांस्कृतिक महत्त्व हराउँदै गएको उनको भनाइ छ।

सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना

भोजपुरको ग्रामीण परिवेश, परम्परागत घर, स्थानीय जीवनशैली र चाडपर्वसँग जोडिएका अभ्यासलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिएमा यो क्षेत्र सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ। विशेषगरी दसैँको समयमा घर लिपपोत गर्ने पुरानो परम्परालाई पुनः उजागर गरेर पर्यटकलाई स्थानीय संस्कृतिको प्रत्यक्ष अनुभव गराउन सकिन्छ।

परम्परागत घर सजाउने तरिका, माटो र कमेरो तयार पार्ने प्रक्रिया तथा स्थानीय सीपसम्बन्धी प्रदर्शनलाई ग्रामीण पर्यटनका गतिविधिका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। स्थानीय समुदायको सहभागितामा यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके पर्यटकले गाउँको मौलिकता बुझ्ने अवसर पाउनेछन् भने स्थानीयवासीले पनि आफ्नो संस्कृति र सीपबाट आम्दानी गर्ने सम्भावना बढ्नेछ।

यसका लागि परम्परागत घर भएका बस्तीको पहिचान, स्थानीय सीपको अभिलेखीकरण र पुराना घरको संरक्षण आवश्यक हुन्छ। इच्छुक पर्यटकका लागि स्थानीय परिवारसँग बसेर ग्रामीण जीवनशैली अनुभव गर्ने, परम्परागत घर सजाउने प्रक्रिया अवलोकन गर्ने तथा स्थानीय परिकार र संस्कृतिबारे जानकारी लिने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यस्ता गतिविधि स्थानीय समुदायको सहमति र सहभागितामा अघि बढाउनु आवश्यक छ।

स्थानीय पहिचान संरक्षणसँग जोडिएको पर्यटन

पर्यटन प्रवर्द्धनका नाममा नयाँ संरचना निर्माण गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। कुनै स्थानको वास्तविक आकर्षण त्यहाँको मौलिक जीवनशैली, परम्परा र स्थानीय समुदायको पहिचानमा पनि निहित हुन्छ। त्यसैले भोजपुरमा माटो–कमेरोले घर पोत्ने परम्परालाई संरक्षण गर्नु भनेको एउटा पुरानो सीप जोगाउनु मात्र नभई भावी पुस्ताका लागि सांस्कृतिक सम्पदा सुरक्षित राख्नु पनि हो।

स्थानीय तह, पर्यटन व्यवसायी, समुदाय र सांस्कृतिक अभियन्ताबीच सहकार्य हुन सके परम्परागत घर तथा लिपपोतसम्बन्धी ज्ञानलाई पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ। विद्यालयस्तरमा स्थानीय सम्पदाबारे जानकारी दिने, ज्येष्ठ नागरिकबाट पुराना सीप सिक्ने अवसर सिर्जना गर्ने र परम्परागत वास्तुकला संरक्षण गर्ने कार्यक्रमले पनि यस अभियानलाई सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

माटो र कमेरोले घर पोत्ने चलनलाई केवल विगतको सम्झनामा सीमित नराखी भोजपुरको सांस्कृतिक पहिचान र ग्रामीण पर्यटनको सम्भावनाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। आधुनिकता र मौलिकताबीच सन्तुलन कायम गर्दै स्थानीय परम्पराको संरक्षण गर्न सके भोजपुरका गाउँबस्ती पर्यटकका लागि थप अर्थपूर्ण र आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छन्।